“Getting that Life can be meaningful by doing just that: dance!”

Merijn Fagard

Het zou een inzicht van Steiner zijn, dat depressie en/of zich neerslachtig voelen gelinkt is aan het voorstellingsvermogen. Dat heeft een vriend mij eens gezegd. Wie te veel fantasie heeft, bij wijze van spreken, of te veel nadenkt, komt sneller of gemakkelijker in een depressieve stemming terecht. Aan de andere kant zegt Steiner ook dat daar tegenover staat dat gevoelens van geluk en tevredenheid verbonden zijn met bewegen. Iemand die zich uitleeft door fysiek te gaan bewegen, op welke manier ook, wordt daardoor vanzelf gelukkiger.

Nu kan ik die redenering wel volgen. Het is al door de wetenschap ontdekt dat bij het sporten (of andere fysieke inspanning) endorfines in de hersenen vrijkomen. Dat zijn stoffen die zorgen voor een geluksgevoel. Sporten, dansen etc. zijn echt zaken waarvan we gelukkiger worden… Verder kan ik het ook wel volgen dat iemand die zich niet zo goed voelt, wellicht veel in zijn hoofd of in bepaalde voorstellingen leeft. Als iets mislukt is stellen we ons voor hoe het had kunnen zijn, of als er iets ongelukkigs gebeurd is vragen we ons vaak af wat we hadden kunnen doen om dit te voorkomen. Maar ‘hoe het had kunnen zijn’ of ‘wat we hadden kunnen doen’ zijn natuurlijk geen feiten, het zijn vooral voorstellingen! Ook als echte feiten ons ongelukkig maken, zoals het zien van een bedelaar op straat, dan worden we toch pas ongelukkig hierdoor wanneer we ons het lijden beginnen voor te stellen van deze persoon. Ook een factor die mensen ongelukkig maakt zijn voorstellingen en fantasieën over wat er zou kunnen gebeuren. Ik voel altijd een enorme angst opkomen bij het binnenkomen van een trein in het station wanneer ik bedenk hoe weinig stappen ik maar verwijderd ben van de sporen. Zou ik me niet aan deze gedachte overgeven, maar bijvoorbeeld denken aan de leuke bestemming waar ik op dat moment naar toe ga, dan zou ik me niet zo angstig voelen. Maar ook als ik denk aan leuke dingen die nog gaan gebeuren en daarover fantaseer, voel ik me nog niet echt gelukkig, want op dat moment zijn die leuke dingen nog geen feit! Wat mij gelukkig maakt is de bewegingen die ik effectief uitvoer, om de leuke dingen mogelijk te maken…

Het devies is dus: wanneer je gelukkig wilt zijn, dan is in beweging komen een goed idee! Dat kan in allerlei vormen: sporten, dansen, springen, spelen, acteren, musiceren, … Misschien geldt dit zelfs in het algemeen dat voorstellingen over wat ons gelukkig maakt ons depressiever maken, terwijl een effectieve beweging in die richting ons gelukkiger maakt. Daarbij denk ik ook wel dat het belangrijk is dat de beweging die je doet vrije bewegingen zijn, waar je steeds opnieuw zelf voor kiest. Dwangarbeid maakt ons niet gelukkig. Sporten omdat mama en papa willen dat we die medaille halen ook niet. Zingen en het beest op het podium uithangen is alleen leuk als je dat doet voor het zingen etc. zelf, niet wanneer het iets zou zijn dat je enkel doet voor het geld. Het geld dat je gaat verdienen, de successen die je gaat behalen, de resultaten van je werk zijn opnieuw voorstellingen, die op het moment dat je er nog aan moet beginnen nog niet bestaan. Geluk daarentegen heeft te maken met bewegen en zo je eigen grenzen doorbreken. Je kunt altijd in beweging komen, hoe beperkt ook, en het geluk dat daarbij ontstaat, ontstaat onmiddelijk!

Ik heb zelf de fout gemaakt in het verleden van te veel in de toekomst te willen kijken steeds (zowel positief als negatief), maar welke toekomst ik me ook voorstelde, een gelukkige of één vol van rampen, ik werd er in beide gevallen niet gelukkiger van! Bij elke kleine beweging in de richting van een toekomst, hoe klein ook, werd ik echter gelukkiger! Dit blogartikel schrijven geeft mij een goed gevoel. Gedachten en fantasieën over de mogelijke reacties die ik zou kunnen krijgen (positief of negatief) maken dit geluk alleen maar kleiner en zorgen er voor dat ik minder graag schrijf. Het meeste geluk ervaar ik wanneer ik (vrijwillig) in beweging ben, niet door er over na te denken wat het gevolg zou kunnen zijn van de ene of de andere actie. Natuurlijk is dat wel nodig, dat je nadenkt over de gevolgen van wat je doet. Het geluk echter komt uit het doen. Niet doordat ik me overgeef aan de inhoud van deze gedachten en voorstellingen. Het is niet voor niets dat sommige mensen geluk gelijk stellen aan flow. Flow is een toestand waarbij ik constant vanuit mezelf in beweging ben!

Van ongeluk naar beweging

Een probleem bij ongeluk is vaak dat wanneer je inactief bent, het zeer moeilijk tot onmogelijk kan zijn je voor te stellen dat in beweging komen je geluk zou brengen. De gedachte alleen al aan in beweging komen is weerzinwekkend. Om een voorbeeld te geven. Als ik het koud begin te krijgen omdat ik te lang op mijn stoel heb gezeten, dan is het voor mij vaak zeer moeilijk te geloven dat bewegen mijn toestand zou kunnen veranderen. Ik voel me dan zo ongelukkig door de kou (en door de gedachte dat ik het warm zou willen hebben!) dat de gedachte om te gaan sporten me eerder afstoot. En toch is dat de oplossing! Ik heb ondertussen geleerd dat wanneer ik uiteindelijk besluit om toch te gaan sporten, ook al heb ik daar nu helemaal geen zin in, ik toch van het sporten ga genieten eens ik in beweging ben gekomen. En voor ik het weet heb ik het dan ook warm en is de situatie een hele andere! alleen al door in beweging te komen wordt ik gelukkiger!

Het probleem is dus dat ongeluk de neiging heeft in zichzelf te kruipen. Jezelf verplichten heeft daarbij ook geen zin. Want dan ontstaat er ressentiment (tegenover jezelf) dat al snel maakt dat je stopt met in beweging te komen. Wie alleen het resultaat wilt maar eigenlijk niet het werk (de beweging) die daar voor nodig is, zal zich bedrogen voelen als het resultaat uitblijft. Wie echter het werk graag doet, heeft ook wanneer het resultaat uitblijft in ieder geval toch een leuke tijd gehad!

De ervaring dat het werkt!

Wat kan helpen om in beweging te komen is de ervaring dat bewegen, eventueel samen met andere mensen, geluksgevoelens opwekt. Niet denken aan wat je zult gaan bereiken door het sporten (afvallen, spieren, etc.). Dat leidt namelijk weer tot ongeluk. Probeer echter te voelen wat het bewegen zelf met je doet. Vanzelf ontstaat er een gevoel over wat mogelijk is en wat niet en begin je naar realistische doelen toe te werken, niet realistisch in de zin dat je begrijpt dat het kan, maar zo dat je voelt dat het ook leuk is om je die doelen te stellen en vooral, daar tegelijkertijd naar toe te bewegen.

Muziek maakt gelukkig omdat het ons tot bewegen uitnodigt. Op zijn minst tot innerlijke beweging! Ik heb eens gelezen bij een dichter – ik weet niet meer wie en ga dat ook niet uitzoeken! – dat hij bij elk gedicht dat hij schreef een groot geluksgevoel ervaarde, zelfs bij het meest sombere en droevige gedicht. Nu denk ik dat dit komt door de beweging! Zelfs het schrijven van een somber gedicht maakt gelukkig, omdat degene die het schrijft in beweging is. Misschien dat dit ook de reden is waarom mensen door middel van creatieve expressie hun ongelukken kunnen leren verwerken…

Bij bepaalde muziek wordt ik vrolijk, bij andere droevig. In beide gevallen ervaar ik echter steeds een intens gelukmoment wanneer ik muziek hoor en er mee mee kan bewegen. Alleen innerlijk, of ook uiterlijk, door te dansen bijvoorbeeld. Alleen soms, dan wordt het te heftig voor mij. Bepaalde soorten muziek (zoals kei-harde hausse-muziek) kan ik niet aan. Die muziek verlamt mij dan. En dat zijn de momenten met muziek waarop ik écht ongelukkig ben. Of als de bewegingen waartoe de muziek mij uitnodigt bewegingen zijn die ik uit vrije wil niet kan volgen. Dan kom ik in een voorstellingswereld terecht en begin ik na te denken over hoe ik in die situatie gekomen ben en dan wordt ik pas echt ongelukkig. Droefenis kan fijn zijn. Als het een droefenis is die ik echt uit mijzelf heb opgewekt. Heb ik dat niet, dan blijft alleen maar het ongeluk.

Slotbeschouwing

Een techniek om gelukkig te worden is dus om in beweging te komen! Het maakt niet uit hoe, als de beweging maar vrij uit jezelf komt (en je uiteraard niemand door deze ‘beweging’ beschadigt). Vrijheid is een voorwaarde om te kunnen bewegen. Denk daar maar eens over na: dwang en verplichtingen die anderen of bepaalde principes je opleggen, het tegenovergestelde dus van vrijheid, betekenen dat iets of iemand anders jouw beweegt… Zelf in beweging komen betekent dat ik mij emancipeer van alle omstandigheden… Toen het drama in Luik zich voordeed, hoorde ik een experte zeggen dat mensen die een dergelijk drama actief beleven (door anderen te helpen, te vluchten, etc.) dit sneller kunnen verwerken dan mensen die het eerder passief moesten ondergaan. Activiteit is dus de sleutel om te ‘genezen’. Activiteit die je vanuit jezelf tegenover een ‘opgelegde’ situatie plaatst. In eerste instantie kan de natuur ons overweldigen. In tweede instantie kunnen we echter stapje voor stapje, beetje bij beetje onze eigen natuur in beweging brengen en zo mee met de natuur bewegen…Gelijkaardige posts:

• 30-dagen proef raw food dieet begint morgen!
• Mijn levenslijn (watch me grow)
• De zon
• 30-Dagen proef Raw Food dieet: dag 3
• Dankbaarheid

De afgelopen jaren van mijn leven worstel ik met idealen. Sinds mijn tienertijd al. Idealen bieden namelijk een tweesnijdend zwaard: – Aan de ene kant zijn ze enorm aantrekkelijk om naar te streven. Zeker op mij hebben bepaalde idealen altijd al een magnetische aantrekkingskracht gehad. – Aan de andere kant kunnen idealen ook enorm ontmoedigend werken, eens men beseft wat het inhoudt om in de praktijk aan een ideaal te voldoen.

Een voorbeeld van een ideaal is het bereiken van de kracht en het uithoudingsvermogen om 100 éénarmige pushups te doen. Het is een ideaal om deze kracht en deze uithouding te bereiken. Een ander voorbeeld is het boeddhistische ideaal van ‘compassie’: proberen andere wezens die op je weg komen met mildheid en mededogen te benaderen. Dat lukt niet altijd en juist in de praktijk kan het ontmoedigend blijken, zich aan een dergelijk ideaal te willen houden.

Als idealen onbereikbaar lijken, en het mislukt faliekant ze te bereiken, kan dit tot hevige pijn en zelfs bitterheid en cynisme leiden. Een voorbeeld dat we allemaal kennen is het ideaal van de perfecte relatie. Soms denk ik dat veel ‘liefdespijn’ meer met de dwangbuis van dit ‘ideaal’ te doen heeft dan met de feitelijke afwijzing waar we allemaal vroeg of laat in ons leven wel eens mee geconfronteerd worden. Ik herinner me dat toen mijn eerste relatie afsprong ik me mislukt en waardeloos voelde. Niet alleen omdat een verdere relatie met mij afgewezen werd, maar ook omdat ik vertwijfelde over mijn mogelijkheden zo een ideale relatie in stand te houden!

Nederigheid

Idealen hebben dus een enorme aantrekkingskracht maar kunnen, doordat ze zo moeilijk bereikbaar zijn, een leven ook grondig vergallen. Dat is mij best wel een paar keer gebeurd en toen ik daarnet in het boek Convict Conditioning aan het lezen was, kwam ik plots tot de volgende gedachte:

Idealen zijn er om ons nederig te houden.

Tegen nederigheid heb ik me vroeger altijd verzet. Ik verwarde het met onderwerping en onderwerping leek me nu niet echt een wenselijke houding… Ik verfoeide dat!

Maar nu ben ik tot de conclusie gekomen dat ik een fout maakte. Onderwerping betekent zichzelf minder belangrijk opstellen dan een andere persoon, een ideaal of nog iets anders; maakt niet uit wat, eigenlijk. Maar nederigheid kan iets anders betekenen en heeft daar in feite niets mee te maken…

Telkens ik de aantrekkingskracht van een ideaal ondervind, is het wijs te beseffen dat ik dat ideaal NOOIT zal bereiken. ‘But perfection is a journey, not a destination’, zegt Paul Wade in het boven genoemde boek. Dat betekent dat niet de vraag belangrijk wordt: Verlang ik dit ideaal bereikt te hebben? maar: Verlang ik een weg te gaan in de richting van het bereiken van dit ideaal? Nederigheid betekent dan te beseffen dat ik het ideaal niet bereikt heb, zelfs niet als ik een grote onderscheiding ofzo krijg voor de weg die ik al hebt afgelegd of het punt waar ik al gekomen ben. Het is ook het besef dat succes niet samenvalt met een naam, dat het ook weer kan gaan tanen, wanneer ik niet bereid meer ben de nodige stappen te zetten in de richting van het ideaal. Nederigheid betekent dus: beseffen dat niemand het ideaal ooit zal bereiken en dat het een illusie is te denken dat dit mogelijk is.

Een manier om ‘harde’ idealen te verzachten…

Een ideaal dat MOET bereikt worden is puur fascisme. Zij dit een sportief, een mentaal, een spiritueel, een emotioneel of een schoonheidsideaal. Als het op de ene of de andere manier NIET GOED is wanneer je niet aan dit ideaal beantwoordt, dan zit je in een relatie verwikkeld er mee die het ideaal belangrijker maakt dan jijzelf en ben je dus op de ene of de andere manier onderworpen. Dat kan zijn doordat anderen je dwingen om dat te doen (oh wee als je ‘slechte’ schoolresultaten haalt), omdat je zelf het gevoel krijgt dat je minderwaardig bent als je er niet aan voldoet of om nog een andere reden. Overal waar idealen belangrijker zijn dan mensen gaat het mis.

Nederigheid slaat op de relatie die je hebt met een ideaal. Het is geen relatie van identificatie (I am mister fittness!), maar een relatie waarin je beseft en toegeeft dat het ideaal je altijd zal ontsnappen.

Dit schept ruimte om van het proces te genieten, om het nastreven van het ideaal soms los te laten en zelfs eens in de tegengestelde richting te gaan (al was het maar puur voor de fun!). Bovendien schept het ruimte voor humor: We kunnen falen, maar met een gniffelend lachje om onze eigen onnozelheid!

Het betekent ook dat we allemaal gelijk zijn. Nederigheid is het tegendeel van boven iemand staan of van zich onderwerpen. Niemand is werkelijk Mister Universe, Miss Beauty of Spiderman ofzo (ocharme . Ook de grootste ‘meesters’ zijn mensen die in de marge van een ideaal het tegenwoordig heel goed doen, maar nog altijd niet zo dat ze het ideaal zelf bereikt hebben… En dat schept ruimte voor andere mensen om het ook eens te proberen en betekent dat meesters die dit beseffen ook ‘nederig’ zullen zijn…

Nederigheid zelf is overigens ook een ideaal. Dus allez, we zullen altijd prutsertjes in de marge blijven…

De aantrekkingskracht van idealen

Verliezen idealen dan niet hun aantrekkelijkheid? Als ze toch niet bereikbaar zijn? Ik denk het niet, of slechts gedeeltelijk. Alleen als een ideaal MOET bereikt worden is het een reden tot wanhoop en in extremis zelfdoding als ik het niet bereikt heb. Wanneer het najagen een optie is en geen plicht dan kan het zijn dat ik onderweg al het geluk van mijn leven vind, ook nog voor ik het ideaal bereikt heb… Dat betekent echter niet dat idealen en plannen ons niet zullen blijven aantrekken. Door te zien dat het belangrijkste onderweg en onverwachts gevonden worden kan, leren we ook van het proces te genieten…

Dat is een cliché. Maar ‘t zou me wat miserie bespaard hebben als ik dat eerder eens ernstig had genomen! Eerder dan bestemmingen die je kunt en moet bereiken, zie ik idealen nu als merkstenen. Ze markeren het veld. ‘t Is daarbij helemaal niet interessant om bij zo een merksteen te blijven staan; als dat al mogelijk is! ‘t Is ook niet mogelijk of toch heel moeilijk – en misschien zelfs niet wenselijk – om niet op één of meer van deze merkstenen georiënteerd te zijn. Daarbij kunnen deze merkstenen ook veranderen, naarmate ons verlangen zich verandert… Ik zie het nu zo dat ik ergens op een plek sta in het veld van idealen en dat rondom mij, ver en dichtbij en in alle mogelijke richtingen, merkstenen verspreid staan. Die merkstenen staan vast en zijn vrij onbeweeglijk. Maar ik beweeg en uiteindelijk is voor mij vooral de weg belangrijk en de keuzes en verlangens in welke richting ik zal gaan! Die keuzes en die weg zijn hetgene wat we echt beleven: een mengeling van droom (ideaal) en realiteit.

En dan nog één ontboezeming van een onverbeterlijke ‘idealist’ : Ik weet vaak slecht wat me tevredenheid schenkt. Vaak al de helft van datgene wat ik met mijn hoofd verlangen… En vaak, jammer genoeg, ook meer. Of eventueel zelfs iets helemaal anders… Ook al zal ik er dus met m’n hele ziel naar streven 100 eenarmige pushups te kunnen doen, onderweg vind ik misschien al plezier als ik er 60 kan doen… Gelijkaardige posts:

• Broederschap
• Op blote voeten
• Langzaam maar zeker een doel bereiken
• Schoonheid en kracht
• Het idee dat er niet genoeg tijd is

Een tijdje geleden heb ik de school voor zelfvertrouwen bezocht. Dit is een drie-daagse training waar je kunt leren om zelfvertrouwen op te bouwen. Naar aanleiding van de tweede trainingsdag was ik de uitdaging aangegaan een collage te maken die niet mooi mocht zijn maar wel met ‘passie’ als thema…

En dit is dus het resultaat!

Het grappige is dat ik er veel van geleerd heb, vooral dan over allerlei taboe’s die in mijzelf aanwezig zijn! Dat was interessant!

Zonder de school voor zelfvertrouwen zou deze collage er zeker nooit gekomen zijn. Het ding is dat ik voordien altijd vond dat ik niets mocht doen dat ‘nutteloos’ is; en in mijn ogen is het maken van een collage als deze inderdaad volslagen nutteloos!

Daarbij reiken de docenten/trainers van de school voor zelfvertrouwen een techniek aan om dit soort van blokkades op te heffen. Van deze techniek heb ik bij het maken van deze collage veelvuldig gebruik gemaakt

Het was fijn om deze collage te maken! Mijn zelfvertrouwen begint er van te groeien… Geniet van deze collage en van een 2011 met veel zelfvertrouwen! Gelijkaardige posts:

• De jongen die zich verschool
• Een nieuw begin
• Hoe gemakkelijk en snel haver koken?
• Schoonheid en kracht
• Broederschap

De reis naar Summerhill toe

De hele reis behield ik dat springerige gevoel dat ik naar een nieuw leven zou reizen. Summerhill! De school waar niets moet! Waar leerlingen vrij worden gelaten. Waar absolute gelijkwaardigheid heerst…

In Engeland rijden ze links. Dat realiseerde ik mij ineens toen ik op de bus zat op één van de verbindingen: tussen Manningtree en Ipswich… Het voelt zo verkeerd! Ik zag het ineens omdat ik rechts in de bus zat en merkte dat ik onderbewust verwacht had dat ik de rand van de weg door het raampje zou gaan zien. Maar naast mij zag ik plots het tegenovergesteld gerichte baanvak, met auto’s er op enzo… Het voelt – als onervaren Europeaan die ik ben – verrassend bizar om te zien hoe de auto’s die uit een privé-oprit komen rijden op de ene of de andere ‘bizarre’ manier aan de voorzichtige (optrek)snelheid van een auto het linkerbaanvak opzoeken! Uhhhh! Tegelijk zal ik altijd dit vreemde gevoel, deze springerige, ‘verkeerde’ sensatie van het links rijden nu mijn leven lang blijven associëren met dit blije gevoel van naar Summerhill te gaan…! In Engeland rijdt men links en dat is raar en toch is dat ook een beetje Summerhill: In Summerhill rijden ze ook ‘links’, zou je kunnen zeggen (ook al mag je dat zeker niet met ‘politieke’ begrippen verwarren)! Het is een aangenaam verkeerd gevoel.

Daarbij moet ook gezegd worden dat ik de hele reis een lichte angst voelde vanuit de gedachte dat ik de ene of de andere verbinding niet zou halen. Maar dat was onnodig. Mijn verstand had het op voorhand allemaal goed geregeld. Toch waren er verbindingen bij waar ik soms maar 5 minuten de tijd had om over te stappen, wat mij een risico leek en voor de reis had ik al een hele tijd beelden gehad van wegrijdende bussen en treinen zonder mij, enzo… Dit is een diep ingesleten wantrouwen in mij dat ik mentaal ergens wel kan relativeren en dat ik daarnaast toch voelde. Maar dat was onnodig: alles was fantastisch geregeld! Elke keer opnieuw bleek dat anderen beter over dit traject hadden nagedacht dan ikzelf… In het station, vóór dan de volgende verbinding die van 5 minuten zou zijn (van de trein naar de bus) stond al aangegeven dat er verbinding bestond met die bus – en aangekomen op het bewuste overstappunt wist ik ineens zeker dat die bus zelfs gewacht zou hebben, mocht de trein eventueel vertraging hebben gehad… Bovendien hoefde ik maar de andere passagiers te volgen, want wat bleek: praktisch iedereen op die trein moest vervolgens die bus halen… Dus ik had mij zorgen gemaakt voor niets… Toch bleef ik dan, op de bus, angst behouden toen ik plots merkte dat onze bus achter een tractor aanreed die wel enorm traag ging. Opnieuw vreesde ik voor mijn volgende verbinding… Mensen die dit soort angsten kennen, zullen weten waarover ik het heb. Dit zijn nogal ongemakkelijke en pijnlijke gevoelens…

Op de bus zat ook een groepje dove mensen. Het was een speciale ervaring, mensen in doventaal te zien communiceren. Fascinerend…

Uiteindelijk, bij de laatste verbinding liep het dan toch nog op de valreep op een haar na ‘mis’. De trein zou op spoor 1 toekomen, maar wat spoor 1 leek bleek spoor 2! Toen ik uiteindelijk spoor 1, ergens helemaal achterin, terugvond, was de trein op het nippertje nog net niet vertrokken. Allez! Het voordeel van angst is wel dat het je scherp houdt: waar ik geen moeilijkheden verwacht had sloegen ze toch onverwacht toe..! Maar zelfs daar: het komt omdat ik altijd maar denk alles alleen te ‘moeten’ regelen dat deze angsten ontstaan! Want één keer vragen aan de juiste loketbediende was uiteindelijk voldoende om het hele ‘probleem’ op te lossen… ‘Uiteindelijk blijkt’, zegt dus mijn waarnemingsvermogen, ‘dat anderen over deze hele reis veel dieper en accurater nagedacht hebben dan jij! En evenzeer – of zelfs meer – als jij in staat zijn en verlangen deze reis goed te doen verlopen! Het is een illusie te denken dat ik degene zou zijn die daar voor kan zorgen of dat zou kunnen voorkomen – dat er iets misgaat, dan!’ Mijn gevoelens (van angst) voelen zich terechtgewezen en uiteindelijk kom ik er niet achter, wat dit precies allemaal is of wat ik kan doen om het stil te leggen…

Bij het vertrek in België was het alsof ik als een magneet naar mijn bestemming werd toegezogen. Ik was zelf intens in rust, en er waren krachten aan het werk die dit allemaal voor mij in orde aan het maken waren! Dat was een prettig gevoel Naarmate de reis vorderde en het deel waar ik het meest mij zorgen over had gemaakt er aan kwam, zette ook deze angst dan onder de oppervlakte op… Beide bestonden naast elkaar: het blije, springerige, magneetgevoel dat ik aan het gaan was naar waar ik moest zijn – en het samenkrimpende gevoel rond mijn hart dat ik er door de ene of de andere onvoorziene omstandigheid niet zou geraken…

Bij het laatste stukje, van het station in Saxmundham naar Leiston (met de bus, slechts enkele mijl), zag iemand mij staan met mijn bagage bij de bushalte. ‘Wil je meerijden? Naar Leiston?’ Ja zeg… Uiteindelijk begon ik mij te schamen: ik kon mijn wantrouwen jegens ‘de anderen’ nauwelijks de baas, en tegelijkertijd werd dit zo tegengesproken door de onmiskenbare waarneming dat iedereen mij wilde helpen! Zelfs ongevraagd!

In de auto hoorde ik enkele interessante dingen over Summerhill: dat de gebouwen er oud en versleten zijn, dat het taalgebruik van de kinderen in eerste instantie schokkend kan overkomen omdat ze ook vrijelijk ‘fuck’ en ‘shit’ en ‘kut’ en dat soort dingen kunnen zeggen… Dat de jongens vaak dag in dag uit met hun skateboard zitten te spelen… En ook dat de kinderen in Leiston die niet naar Summerhill gaan het niet zo hebben voor de kinderen van Summerhill omdat die in hun ervaring nogal op zichzelf zijn en zich niet vaak mengen met de kinderen van de andere scholen… Zijn eigen kinderen waren naar de state school in Leiston gegaan en hadden hem dit verteld. Zelf was hij ook leraar op deze staatsschool en uit interesse had hij Summerhill al verschillende keren bezocht. Alles wat ik hoorde bleek later bevestigd te worden toen ik de volgende dag Summerhill zelf bezocht. Alleen dat van de schuttingtaal is me niet zo opgevallen… (Maar dat heb ik dan wel weer eens op een video over Summerhill gezien en ik geloof ook gewoon dat het zo is… Summerhill is niet de hemel… ) Ook dat van de relaties met de plaatselijke jeugd werd door de kinderen en de staf van Summerhill bevestigd. Het contact tussen de kinderen van Summerhill en de schoolgaande jeugd in Leiston is niet zo gemakkelijk… Het meisje dat ons (mezelf en de andere bezoekers) zou rondleiden, vertelde dat haar vriendinnen van haar vroegere school haar ook niet meer wilden nadat ze op Summerhill was gegaan, omdat ze daardoor zo ‘zelfstandig’ was geworden. Het was óf Summerhill of terug kiezen voor haar vroegere attitude en daarmee haar vroegere vriendinnen behouden. Ze koos voor Summerhill.

Uiteindelijk verliep deze reis perfect. De leerkracht die mij een lift gegeven had wees mij zelfs de straat waar de Summerhillschool gelegen is. Ik besloot diezelfde avond al eens een kijkje te gaan nemen…

Summerhill zelf

De magie van Summerhill is onweerspreekbaar.

De fysieke plek van Summerhill

Mijn eerste tripje naar Summerhill was de avond er voor. Het eerste wat ik zag was een compleet vervallen huis aan de ingang van het terrein. Een huis zonder ramen en de deuren volledig dichtgespijkerd… Het zag er tovenaarsachtig uit, een beetje verwaarloosd! Dat trok me alleen maar aan: het is misschien geen materialistische gemeenschap die hier leeft, maar de aantrekkingskracht wordt alleen maar groter voor de binnenkant als de buitenkant zo van minachting getuigt voor uiterlijk vertoon! De mozaïek, die ik al op foto’s had gezien over Summerhill en die soms als een soort embleempje ervan wordt gebruikt leek opvallend klein en net niet overwoekerd door de er rond weggeknipte klimop (of een andere muurbegroeiing). Het echte embleempje van Summerhill is echter dit, een getransformeerd (of er op geïnspireerd) yin yang teken… De mozaïek was klein, maar zag er uitnodigend uit…

Ik wandelde weg van het terrein in de blije verwachting dat ik hier morgen niet voor de drempel ervan zou blijven staan. Ik maakte me wat ongerust, dat ik wellicht nerveus zou zijn, en inderdaad, dat was ik de volgende dag ook op het moment dat ik er binnenliep! Ik ‘weet’ met mijn verstand dat je je op Summerhill niet hoeft te ‘schamen’ voor welke gevoelens dan ook, en toch was ik niet bepaald zen toen ik er voor het eerst binnenliep. Wat ik verwachtte gebeurde: ik wist dat ik wat uit evenwicht zou zijn en dat was ik…

Bij het binnenkomen in de ‘office’ waar bezoekers zich moeten melden waren al een vrij grote groep mensen aanwezig, allemaal bezoekers, bleek dan! Uiteindelijk waren we met zeven die dag… Nu begrijp ik hoe het inderdaad kan dat deze school uiteindelijk 500 tot duizend bezoekers per jaar ontvangt… Als dat elke dag zo is! Een jongen van Summerhill vroeg me mijn naam ergens op te schrijven en een meisje van Summerhill kondigde aan dat ze ons zou rondleiden doorheen de gebouwen en het terrein…

De rondleiding

Ze sprak wat zacht en daardoor konden we haar moeilijk verstaan. Maar het kon me niet schelen wat ze zei, ik wilde het zien…

Het eerste gebouw waar we in kwamen was de tweede klas. Die bestond uit drie ruimtes: een creatieve plek, waar allerlei materiaal aanwezig was om dingen te doen; vooral knutselmateriaal: hout, karton, papier, techniek, gereedschap, … Dan een ongeveer even groot lokaal, met boeken, een leraar er in, enkele computers, constructiespeelgoed (om driedimensionele en ook bewegende ‘vormen’ mee te maken), een zetel en nog vele andere dingen. We moesten er onze schoenen uit doen, want er lag tapijt op de grond… En dan tenslotte het kleinste lokaaltje, misschien ongeveer 3 bij 3 (of iets groter), waar een ‘white-board’ hing en schoolboeken stonden (rekenen, taal, etc.). Het geheel van deze tweede klas was sowieso vrij klein, echt op kindermaat. Het voelde cosy, warm en gezellig. Er waren ook twee of drie kinderen aanwezig. Eentje was op het white board aan het rekenen, een andere jongen lag in de zetel een boek te lezen. Nog een andere jongen wilde eerst iets met het constructiespeelgoed doen, vroeg de leraar er wat over, maar scheen zich toen te bedenken en ging bij de boeken kijken… Het was niet helemaal duidelijk wat hij precies deed. Het was geen les, maar de leraar was aanwezig, beschikbaar om uitleg te geven en tegelijk ook bezig met de computers in te richten… Blijkbaar stonden die er eerst nog niet en waren die er nieuw bijgekomen ofzo!

Anders dan in de Sudbury scholen bieden de leraren op Summerhill zelf actief hun inhoud aan. De kinderen hoeven er niet expliciet naar te vragen. Het principe blijft dat de leerlingen het kunnen nemen of laten. Daarin verschilt de school dan weer van de Sands school, waar het één van de voorwaarden is voor kinderen om toegelaten te worden dat ze expliciet zeggen te willen leren, ook al worden ze uiteindelijk niet verplicht. Op Summerhill kunnen de kinderen echter zonder problemen hun hele schoolcarrière spelen, als ze dat willen. En uiteraard kunnen ze zelf ook op eigen initiatief om lessen vragen! Maar de leraar is bijvoorbeeld ook verantwoordelijk voor het klaslokaal en zorgt er voor dat het materiaal op orde blijft. Op Summerhill heerst een gebalanceerde afweging tussen wat de kinderen kunnen en wat de volwassene kan. Er heerst een realistisch gevoel voor wat een kind doet en niet doet. Men gaat er niet van uit dat de kinderen zich zullen moeien met alles wat de school aanbelangt. Ze kunnen dat wel, krijgen daartoe alle kansen, maar uiteindelijk is het bij kinderen net zo als bij volwassenen: alleen dat wat hen direct raakt brengt hen uiteindelijk in beweging. De waarneming is dat er zaken zijn die een kind gewoon niet doet als het in vrijheid leeft. Bij A. S. Neill, de oprichter van de school, las ik al in zijn boek over Summerhill dat zijn eerste ideaal was dat de kinderen zelf hun eigen school zouden bouwen. Tot hij zich realiseerde: ‘Kinderen, als ze vrij gelaten worden, bouwen nu eenmaal niet hun eigen school! En als ze het toch doen, kan dit in het beste geval alleen maar omdat er een vriendelijke meneer naast ze staat die ze dwingt of ‘manipuleert’ het nodige te doen…’ De taken die de kinderen niet doen, nemen de volwassenen dus over. Het kuisen van de gebouwen bijvoorbeeld gebeurt door een kuisploeg. Het eten wordt gekookt door een team medewerkers dat instaat voor de keuken. Toch doen bijvoorbeeld de oudere kinderen wel hun eigen was en zijn ze ook volledig verantwoordelijk voor hun eigen kamer! Een mooi voorbeeld dat de dochter van A.S. Neill en huidig schoolhoofd Zoë gaf was dit: De staf van Summerhill, dus de volwassenen in de school, houden zelf ook een meeting, apart van de meeting die de kinderen houden samen met de staf. Daar worden zaken behandeld zoals: de financieen, personeelszaken en, last but not least, de soms onzachte contacten met de overheid! De kinderen kunnen daar bij zijn… Toch komen ze niet, omdat die meetings doorgaans ‘te saai’ zijn! Dat zei eerder ook het meisje zelf die ons rondleidde. In het geval van het contact met de overheid waren er een paar oudere kinderen die er bij wilden zijn. Op een gegeven moment riep echter één van de jongens uit: ‘Goh, doen jullie maar, wij vertrouwen jullie toch volledig hierin!’ De materie boeide hen niet en ze gingen terug ‘spelen’. Summerhill zegt niet dat kinderen kleine volwassenen zijn. De filosofie van de school gaat er alleen van uit dat kinderen én volwassenen het recht hebben om hun eigen leven te leiden. En op de ene of de andere manier blijkt die combinatie van kinderen (een zestig- tot negentigtal) en volwassenen (een twintigtal) in een vrije en gelijkwaardige tribe of extended family heel goed te werken… De volwassenen nemen de kinderen soms taken uit handen die ze zelf niet aankunnen. Het onderhoud van het lesmateriaal is daar één van, hoewel het kinderen vrij staat daarin ook te participeren. Maar ook als leerkrachten dit ‘voor de kinderen’ doen, vragen ze er niet de gehoorzaamheid van de kinderen voor terug! In Summerhill gééft de leerkracht in feite omdat hem dit zelf goed uitkomt (dat kan uit liefde zijn voor de kinderen…). Wordt zijn ‘gift’ niet aangenomen dan kijkt hij echter niet naar de kinderen, maar probeert hij wat hij te bieden heeft aan te passen aan hun verlangen.

De volgende stap in de tour was de bibliotheek. Daar worden ook de Engelse lessen gegeven en de leerkracht Engels zat er, moederziel alleen, een boekje te lezen. Vandaag geen leerlingen komen opdagen! Hij was nog maar drie weken op Summerhill aanwezig, maar alle leerkrachten hebben op deze school dus te dealen met dit fenomeen, dat de kinderen soms betere dingen te doen hebben voor hun ontwikkeling dan jouw lessen bijwonen. Dit diepe geloof in ‘de goedheid van het kind’ typeert Summerhill. Er wordt niet geoordeeld: dit is goed, dat is slecht. Er wordt van uit gegaan en mee geleefd dat alles wat het kind doet uit eigen beweging voor hem/haar goed is. Betekent dit dat het kind zomaar alles mag? Neen! Het leert op Summerhill de grenzen van de anderen respecteren, omdat die andere protesteert, als je er over gaat! Die grenservaringen, het contact tussen twee mensen, het contact tussen de mens en de natuur, het contact ook van het kind met zijn eigen ‘grenzen’ vormt de eigenlijke (levenslange) leerervaring (die begint) op Summerhill! Overigens: de bibliotheek was opvallend groot, met verschillende ruimtes, echt veel boeken en over veel verschillende onderwerpen. Enkele leerlingen in de verdere ruimtes waren er tussen de boeken aan het snuisteren. Er lag ook een boekje waarin leerlingen zelf de door hen ontleende materialen noteren. Bij beschadiging of verlies uiteraard een bepaalde ‘boete’ die de kinderen zelf hebben vastgesteld in een regel tijdens de meeting! Elke ‘regel’ die een kind tegenkomt op deze school heeft hij of zij zelf zien ontstaan in de meeting. Misschien stemde hij tegen, maar hij kan altijd proberen te argumenteren in een volgende meeting die regel aan te passen of af te schaffen. In die zin zijn er geen regels voor de kinderen die ‘van buitenaf’ of ‘van hogerhand – godbetert’ zijn opgelegd. Dat moet een fantastisch gevoel zijn! Elke regel is min of meer van eigen makelei. Via het democratisch proces dat berust op (1) ervaring (werkt een regel of niet), (2) argumentatie en overtuigingskracht (je moet een meerderheid proberen mee te krijgen) en (3) je eigen, gelijkwaardige gevoel van wat je wilt en niet wilt (stemrecht) komen alle regels tot stand. Dit is niet intellectualistisch. Het is reëel en vaak ook heel emotioneel. Het is emotionele opvoeding!

Vervolgens passeerden we het muzieklokaal. Een oudleerling van Summmerhill en nu de leerkracht muziek heeft er een eigen, professionele opnamestudio geïnstalleerd. Die is daarmee tegelijkertijd zijn eigen bedrijf én een deel van Summerhill. De kinderen kunnen opnametijd bij hem boeken! Verder is er ook een hoop materiaal en zijn er instrumenten om zo muziek te maken. De muziekklas bestaat uit twee ruimten: de studio (die uit twee delen bestaat) en nog een aparte ruimte om te musiceren. Voor kinderen die een instrument willen leren spelen dat de muziekleraar niet beheerst, kan er een leerkracht die het instrument beheerst uit de omgeving worden aangetrokken. Hier kun je ook zien dat het aanbod van leerstof op Summerhill zowel door de kinderen als de leraren wordt bepaald. Kinderen kunnen vragen wat ze willen in de meeting – en dan wordt er besproken hoe dit het beste kan worden verwezenlijkt. En als een leerkracht ergens toevallig heel erg goed in is – in dit geval bijvoorbeeld sound-engineering – dan zal het aanbod daarin natuurlijk proportioneel groter zijn! Tegelijk berust het aanbod van vakken op Summerhill ook op een objectieve standaard en worden competente leerkrachten op basis daarvan aangeworven. De vakken die worden aangeboden zijn: Biologie, Fysica, Chemie, Wiskunde, Engels, Duits, Spaans, Frans, Japans, Chinees, Houtbewerking, Kunst, Fotografie, Drama, Geschiedenis, Geografie, IT, Muziektechnologie, DJ’en, Opnamesessies, Piano, Zang, Drums, Gitaar, Viool, Saxofoon, Zwemmen, Tennis, Voetbal, Basketbal, Volleybal, Tafeltennis, Schrijven voor de schoolkrant, Spelletjes spelen in het café, Engels voor anderstaligen (er zijn veel buitenlandse kinderen op Summerhill) en ook nog een hoop andere activiteiten!

Dan de IT ruimte met de (overigens Vlaamse) IT-leraar. Hij zei dat de ruimte goed was uitgerust en inderdaad waren er vooral computers te zien… Ook hier waren geen kinderen aanwezig, het was immers goed weer… V., mijn medebezoekster-collega maakte een foto van ons:

Het eerste klasje greep me echt aan. In het geheel gezien doen de kinderen alle dingen samen, ongeacht hun leeftijd. Toch speelt leeftijd een rol. Voor het slapen, voor de lessen en bijvoorbeeld ook voor het zakgeld dat ze krijgen, verdelen de kinderen zich in leeftijdsgroepen. Uiteraard zijn ook dat allemaal regels die ze zelf hebben mee gemaakt… Maar dus in het eerste klasje kunnen de kinderen komen die ongeveer 6 à 7 jaar zijn en die bv. nog niet kunnen lezen of rekenen etc. Er was een leerkracht aanwezig en drie kinderen. Er zijn 5 kinderen in deze leeftijdsgroep, maar de andere twee waren dus niet naar de les gekomen. Het klasje was in ieder geval niet formeel ingericht. Eén meisje was sommen aan het maken op een ouderwetse lei (het kan ook zijn dat het iets was om met viltstift op te schrijven, maar in ieder geval was het geen papier). Eén van mijn collega bezoekers vroeg aan de leerkracht of ze een foto mocht maken van de kinderen. ‘Vraag het hen’, was haar bitse antwoord. Ze klonk echt geïrriteerd. Ineens begon ik me te schamen. Tot nu toe was ik vooral op de volwassenen gericht geweest, om hen allerlei vragen te stellen. De gewoonte om over kinderen te praten onder volwassenen, zelfs als deze kinderen er gewoon bij staan, is diep ingesleten. Dit doet me denken aan een stukje uit een boek van Deepak Chopra dat ik aan het lezen was geweest op de heenweg hierheen (de titel is: Dochters van het licht, p. 175):

[...] De goden bewandelen graag omwegen zeggen ze, dus volgt hier een mop: een klein meisje gaat met haar ouders naar een restaurant. De ober komt en vraagt: ‘wat wilt u eten?’

Het kleine meisje zegt: ‘Ik wil graag een hotdog’. Haar moeder kijkt naar het menu en zegt: ‘Ik wil graag de gepocheerde vis’.

‘Klinkt goed’, zegt haar vader. Hij wendt zich tot de ober: ‘Drie gepocheerde vis graag’. De ober buigt en gaat naar de keuken. Door de klapdeur horen ze hem roepen: ‘Hé Louis, twee gepocheerde vis en een hotdog’.

‘Kijk mam’, zegt het kleine meisje. ‘Hij denkt dat ik echt ben’.

En daar gaat het dus over. Uiteindelijk blijkt één van de kleine meisjes in het klaslokaal heftig te protesteren tegen het op de foto komen. Ze kruipt spontaan onder de tafel. Ineens besef ik hoe onwennig ik me tegenover deze kinderen voel. Ze staan op mijn hoogte. En toch heb ik altijd kinderen behandeld alsof ze dat niet doen. Dat was weliswaar onderbewust tot nu toe, maar ineens komt het voor mij aan de oppervlakte. Ik voel me gehandicapt tegenover deze kinderen. Ik weet ineens niet meer wat ik moet doen. Hèèèèlp!

De praktijk van Summerhill gaat een graadje dieper dan de theorie. Dat begin ik nu te voelen… Ik wist dat ik op deze plek geconfronteerd zou worden en nu gebeurt dat ook. Een andere zaak die me confronteerde is deze. Ik vroeg Zoë Readhead wat ze iemand zou aanraden die een school als Summerhill wil starten. ‘Probeer eerst eens één of twee jaar als leerkracht te leven op Summerhill. Of als huismoeder/vader, het voordeel daarvan is namelijk dat daarvoor geen verdere (academische) kwalificaties nodig zijn… Door er te leven leer je wat het echt in de realiteit is. Dan kun je het vanuit je hart gaan doen. Anders blijft het iets dat je doet vanuit je hoofd en dat is een slechte plek om van te vertrekken…’ Dat raakte me heel erg diep en die raad maakte me heel verdrietig. Blijkbaar zijn er verschillende mensen in dit soort situaties die me steeds weer lijken te zeggen dat ik niet te veel vanuit m’n hoofd mag denken. Terwijl ik zo verdomde veel voel! Tegelijk zei ze toen dat er geen vacante plaatsen meer waren, voor leraren normaal gezien de komende jaren niet en voor huismoeders/vaders eventueel pas vanaf het volgende jaar. Nu echter besef ik dat hoe verdrietig deze raad ook aanvoelde, het niet correct is. Ik hoef het niet op mezelf te betrekken. Het is waar dat een neiging van mij in abstracte, theoretische ‘dromen’ ligt eerder dan in de door mij vaak als ‘platvloers’ beleefde realiteit. Tot je die met passie vult! In plaats van me in zielig zelfmedelijden te wentelen (daar is uiteraard niets mis mee ), ben ik met een razernij van deze plek weg gegaan die de idee dat voor mij leven vanuit het hart niet mogelijk zou zijn heeft weggevaagd. Daar kom ik verder in deze blogpost zeker nog op terug… Grrrrrr!

De kinderen

Tijdens de rondleiding zag ik niet veel kinderen. Of beter: als ik nu begin te tellen: ik heb er toch wel wat gezien. Echt grote groepen kinderen die geconcentreerd zijn op één plek heb ik, behalve op de meeting, niet gezien. Als je verwacht heelder ‘scholen’ of ‘talrijke klassen’ van kinderen te zien op Summerhill, kom je bedrogen uit, mompel ik nu tegen mezelf. Er waren twee of drie kinderen aanwezig in het tweede klasje, in het eerste klasje was een les en daar waren het er drie. In de muziekruimtes was niemand. Het wetenschappelijk labo was leeg en op slot; we konden enkel door de raampjes een indrukwekkende hoeveelheid microscopen en ander educatief fysica- en biologiemateriaal bewonderen! In de tuin waren ook wel wat kinderen. Eh: ik zag er twee, die samen aan het spelen waren op de trampoline! Verder waren er drie of vier oudere kinderen aan het basketten op het basketbalpleintje. Tussendoor passeerden we ook nog het Frans café, maar we mochten er niet binnen omdat er een les bezig was. Ook daar waren enige leerlingen aanwezig, zo te zien (door het raam)! Het Frans café is verder ook een plek waar naast de lessen ook echt café gehouden wordt: kinderen kunnen er (tegen betaling) iets drinken en/of eten…

Op Summerhill krijgen alle kinderen zakgeld, poc genaamd (van het Engelse pocket money, of trap ik nu een open deur in ). De grootte van dit zakgeld is afhankelijk van de leeftijd, maar voor de rest voor iedereen hetzelfde. Om een idee te geven: het meisje dat ons rondleidde was 15 en ontvangt elke week tien pond. ‘Je kunt er geen kleren van kopen!’ liet ze er enigszins spijtig op volgen… Dat vond ik eerlijk gezegd wel een beetje teleurstellend… Het materiële lijkt hier op Summerhill, hoewel belangrijk, niet van primair belang: vooral op wat je (er mee) doet, ligt de nadruk! Onze gids liet ons ook haar eigen ‘kamer’ zien door het venster (de oudere kinderen hebben een eigen kamertje): een klein hokje van misschien 3 bij 4 meter, met een bed, een bureautje en haar eigen kleren en spullen. Ze had ook een eigen laptop en vertelde dat de meeste kinderen op Summerhill wel een eigen computer hebben. De kinderen mogen van thuis meenemen naar Summerhill wat ze willen – en in die zin is privé-bezit ook een belangrijk iets op de school. Tegelijk krijgen ze echter wel de raad niet hun mooiste spullen mee te brengen, want Summerhill is een gemeenschap en dan kan er ook iets misgaan met wat van jou is! De leerlingen hebben zelf de verantwoordelijkheid voor hun spullen, maar als er iets misgaat, bijvoorbeeld iemand die ongevraagd jouw spullen gebruikt of iets kapotmaakt, is er wel altijd nog de meeting… Maar als je echt niet wil dat er iets met jouw spullen gebeurt, moet je ze wel goed opbergen… Met het zakgeld dat ze krijgen kunnen de kinderen ook in het dorp snoep of andere spulletjes die ze willen hebben kopen.

Dan gingen we naar het hoofdgebouw. Hier is op het gelijkvloers de keuken, de eetzaal, het kunstlokaal, de lounge en een ruimte waar de stafvergaderingen doorgaan (leerkrachten, huismoeders/vaders en het schoolhoofd). Er is ook een ruimte met een oude piano er in waar het lekker oud ruikt. Eén van de regels die gestemd zijn is ook dat je niet óp de piano mag lopen. Dat meldde onze gids ook expliciet… Via een trap kun je vanuit de lounge naar de tweede verdieping, maar wij als bezoekers waren verboden daar te komen omdat de tien tot twaalfjarige kinderen daar hun eigen kamer hebben en bezoekers daarbij te veel hun privacy storen…

In het kunstlokaal was één leerlinge aanwezig, die een zelfportret (met een spiegel) aan het maken was voor haar eindwerk (blijkbaar bestaat zo iets op Summerhill – uiteraard volledig vrij gekozen!). Misschien was er ook nog een andere leerlinge, maar dat herinner ik mij niet meer. De leerkracht voor kunst was hier ook aanwezig. Verder zagen we ook nog het houtlokaal. Dat was fijn! Er was een leraar en er waren twee leerlingen aanwezig. Eén jongen was in een stukje hout aan het zagen en een andere was er gewoon; niet direct met iets bezig. De leraar zelf was met een grote plaat iets aan het doen. Iemand vroeg aan de jongen wat hij aan het maken was. ‘Another axe!’, was het aandoenlijke antwoord. Het meisje dat ons rondleidde zei: ‘Ja, de jongens zijn bezig nu met oorlogje spelen en allerlei gevechten…’ Jongens kunnen hier nog gewoon jongens zijn! Ze moeten niet 7 uur per dag op een stoel hun broek zitten verslijten. Ze spelen hier hun fantasieën uit! Er wordt volledig ‘ja’ tegen gezegd. Het is niet iets dat ingedamd moet worden ten voordele van de lessen en dat enkel ‘tijdens de speeltijd’ kan. Speeltijd? Dat is een begrip dat de kinderen op Summerhill ook kennen, maar ze kiezen zelf hoe lang en wanneer dat is. In het kunstlokaal hoorde ik ook dat er een project over monsters aan de gang was. In deze school wordt niets gecensureerd. Om een idee te geven welke ‘monsterlijke’ resultaten dit heeft, hier dit filmpje dat door kinderen op Summerhill is gemaakt:

Kinderen kunnen hier hun fantasie uitleven. Hun emoties, angsten, obsessies… Het lijkt me de snelste en veiligste weg naar bewustwording ervan, en daarmee ook naar een evenwichtige persoonlijkheid die zijn eigen kleuren kent…

Dan leidde onze gids ons ook nog naar het zwembad, waar nu vuil en door bladeren bedekt water in stond. ‘In de zomer heel leuk’, verzekerde ze ons. In Summerhill zwemmen de kinderen ook naakt, als ze dat willen. Er zijn nog nooit noemenswaardige problemen daarmee geweest tussen jongens en meisjes. En Summerhill mag dan een ‘vrije’ school zijn, ook op de veiligheid wordt goed gelet. Zo is het niet mogelijk hier te zwemmen in de zomer zonder de supervisie van minstens twee stafleden. Eén van de revolutionaire aspecten van Summerhill in Neill’s tijd (de jaren vijftig en zestig) is dat sex absoluut geen taboe was. Neill lichtte jonge kinderen van vier of vijf jaar al in waar ‘de kindertjes’ vandaan komen, als de ouders dit hadden nagelaten en hij dit noodzakelijk vond – want in principe was hij van mening dat eigenlijk de ouders dit dienden te doen. Zoë vertelde ons bezoekers dat Neil poppetjes had, naakt en met borsten, herkenbare genitaliën enz. en zij en de andere kinderen noemden toen die poppetjes de ‘fuck-family’. De kinderen konden daar dan mee spelen… Eigenlijk is het jammer dat ik de kinderen niet meer daarover heb gevraagd. Summerhill is in zekere zin ook schokkend, omdat taboes waar ik mee ben opgegroeid hier niet lijken te bestaan. Dit was in de jaren dat Neill de school leidde natuurlijk nog een zwaarder probleem dan nu (de school is in 1921 opgericht en bestaat nu bijna 90 jaar). Op dit moment praten mensen al opener met hun kinderen over sex en Neill heeft daarbij met Summerhill en zijn boeken ook zeker mee de toon gezet. Het onderwerp lijkt niet op de voorgrond te staan op Summerhill, maar doordat de kinderen weten waar het over gaat en niet in het duister gehouden worden lijkt hun fantasie bevrijd en kunnen ze verder spelen…

Ik herinner me een stukje uit een boek van Neill (jammer genoeg kan ik het hier niet citeren, omdat ik het boek niet bij me heb), waar hij uitlegt hoe seks een ramp wordt, niet alleen als je er niets van weet, maar ook als je niet beseft dat het tegelijk maar iets gewoon is. Het kan een teleurstelling lijken, in te zien dat sex geen allesoverheersende ervaring is, maar door dat te aanvaarden is het ook makkelijker op een plezierige manier te vrijen. Neill vond het ook niet erg als kinderen masturberen. Dat het iemand beschadigd klopt sowieso niet en in ieder geval beschadigt het schuldgevoel dat een tiener kan krijgen die masturbeert, doordat sex onjuist wordt weergegeven of omdat er over wordt gezwegen, de psyche wel! Het paradoxale is dat als kinderen weten waar het werkelijk over gaat de lont uit het kruitvat gaat. De gefrustreerde energie moet geen andere uitwegen meer zoeken. Kinderen kennen de plaats in hun leven voor sex. Ik herinner me dat ik als kind vroeger dacht: ‘Als sex dan zo iets leuks is, waarom zijn de volwassenen daar dan niet de hele tijd mee bezig?!’ Het was verwarrend, daar nooit iets van te zien. Maar het is niet iets waar mensen de hele tijd mee bezig zijn. Het is iets wat gewoon soms heel erg leuk is. Het is grappig dat ik onderbewust precies ergens de gedachte koester dat kinderen en tieners die vrijgelaten worden onverantwoordelijk met sex gaan omspringen. Het tegendeel is echter waar. Het is typerend voor het realisme van Summerhill dat men zich daar in feite houdt aan de regel dat sex voor kinderen onder de 16 jaar verboden is in Engeland. Natuurlijk zijn er paartjes in Summerhill en experimenteren kinderen. Doordat ze weten hoe naaktheid er uitziet is er echter geen onderdrukte nieuwsgierigheid. Neill legde de kinderen ook uit – als hem dit nodig leek – dat zijn school wel haar deuren zou kunnen sluiten als er bijvoorbeeld een meisje zwanger zou raken. En dat wilde hij niet! Daarmee gaf hij de kinderen ook een gevoel van reële verantwoordelijkheid, dat ze nu al bijna 90 jaar heel goed lijken aan te kunnen.

Dit is een vreemde ervaring en het zal nog wel een tijdje duren voor ik daar aan zal wennen. Maar ja, geldt dat niet voor de hele humanistische visie die de gehele mens, zowel in zijn ‘lage’ als in zijn ‘hoge’ kanten omarmt?

Waar zag ik dan verder nog kinderen? In het grote gebouw waren er een paar. Ze liepen in en uit, soms achter elkaar aan, liepen de trap op en af en tijdens de vragensessie met het schoolhoofd hoorde ik aan de andere kant van het raam steeds de geluiden van skateboards op de daar aanwezige ramp. Na de meeting zag ik ook nog twee kleine kindjes van misschien 4 of 5 jaar die daar als twee kleine kleutertjes op de bank zaten te lachen en luid ‘Hello’ riepen als ik passeerde! Onder de afwezigheid van een ‘juf’ schenen ze niet echt te lijden (hoewel een volwassene op Summerhill ook nooit echt ver weg is…). Ze deden niet echt iets, maar het was duidelijk dat ze plezier hadden: twee kinderen op de bank, niet op het hek!

Verder ziet het gebouw er absoluut hippie-achtig uit, echter op een respectabele en eerbiedwaardig oude manier. Op de bakstenen muur van het hoofdgebouw staat in vrijwel elke baksteen tot op ooghoogte een naam gekrast. Het houtwerk binnenin van de muren en de trap is verweerd en vol gaten. Ik herinnerde mij een uitspraak van Neill, dat kinderen soms dingen ‘beschadigen’ niet uit vernietigingsdrang, maar gewoon onbewust. Ze ‘boren’ dan bijvoorbeeld gaten in de muur. Hier spelen vrijelijk deze neigingen. De trap gaat er niet echt van kapot (zo blijkt nu), maar hoe vaak zou een ouder in het doorsnee gezin die neiging bij ons niet al hebben afgeblokt? In Summerhill is Zoë, the principal, de formele eigenaar van het gebouw en de terreinen. Maar aan alles is te zien dat het de kinderen zijn die deze plaats bezitten. They own the place! Een bluts in de deur is geen vernietiging. Het getuigt ook niet van disrespect. Het is gewoon de weerstand van de materie en de kinderen hier krijgen de kans die uit te leven. Het gebouw Summerhill is een oude dame die tegen een stootje kan. Juist doordat het gebouw, ondanks alle gaten en blutsen en kerven er nog staat en functioneert, straalt het een enorme kracht uit. De kinderen bewonen dit gebouw als een tweede (of derde? ) huid, ze schoppen er van binnenuit tegen aan.

Andere, humoristische elementjes zijn dan bijvoorbeeld weer deze. Bij de toiletten staat laconiek: ladies en the rest! Kleine détails, die ik maar moeilijk kan beschrijven en me ook gedeeltelijk niet echt meer herinner getuigen van ludiekheid en een latente sense of humour en plezier. Overal is ook een vreemd aanvoelende combinatie tussen wanorde en, als je dan beter kijkt, toch een goed functionerende organisatie. Voor design en schoonheid hoef je er niet echt te komen. Alles is eerder een beetje aftands en de leerlingen lijken zich er niet aan te storen (iets wat ik ook maar pas zeker zou kunnen weten als ik er langer zou blijven, natuurlijk). Tegelijk is er wel een bepaalde charme. Er heerst een bepaalde sfeer, een bepaalde huisgeest, die in zijn specificiteit niet per se aan de Summerhill-idee gebonden lijkt, maar die gewoon ook samen lijkt te hangen met deze individuele school (een andere Summerhillschool zou ook een dergelijke ‘sfeer’ hebben, denk ik, maar die zou dan, in zijn specificiteit, toch weer anders zijn). Het is gewoon een mengeling van deze plek, de filosofie, de kinderen en de aanwezige volwassenen zelf. In de hele school hangen ook op zichtbare plaatsen time-tables op. Die zijn er om de kinderen te herinneren aan het waar en wanneer van lessen en activiteiten, maar ze zijn dus niet verplicht – ten overvloede – die te volgen. Er gaat ook een bel, in ieder geval voor de meeting heb ik er één gehoord en misschien was er ook wel één voor het eten. Ook hier moet natuurlijk niet verplicht op ingegaan worden. Er zijn ook ‘valven’ in het gebouw, waar mededelingen op staan en de samenstelling van de verschillende ‘commitees’. Een voorbeeld van zo een comité is het visitors-commitee, waar dus onder andere het meisje in zat dat ons heeft rondgeleid. In het bijzonder trof mij dat dit geen mooi uitgeprinte blaadjes waren. Gewoon krabbelig geschreven briefjes in kinderhandschrift. Hoe simpel ook, er spreekt meer intensiteit uit dan van mooi vormgegeven boodschappen. Deze kinderen waren er bij, toen de commitees werden vastgesteld. Op de ene of de andere manier ervaarde ik de gebouwen ook als kleurig, maar het is moeilijk te beschrijven op welke manier. Het hele terrein en de gebouwen zijn in ieder geval gevarieerd. In dat opzicht herinnert de hele schoolaankleding me ook wel aan de Steinerschool waar ook elke ruimte zijn eigen sfeer en intensiteit heeft en dit duidelijk vermengd met veel creativiteit.

Summerhill en healing

Tijdens het vragenuurtje werden ook veel vragen gesteld over ‘healing’ en het soort kinderen dat Summerhill aantrekt. Aan de ene kant is Summerhill een school die gekwetste kinderen terug in balans kan brengen. Dat gebeurt door de vrijheid en door de community die door de meeting een enorm instrument in handen heeft om met “issue’s” om te gaan. Als een nieuw kind agressieve trekjes vertoont, of destructief gedrag, of, tegenovergesteld, helemaal in zichzelf gekeerd blijft en/of zelfdestructief handelt, dan kan de gemeenschap daar tot op zekere hoogte op een natuurlijke manier mee omgaan. Toch heeft men aan de andere kant op Summerhill doorheen de jaren ervaren dat sommige kinderen daarin helaas te ver weg zijn. Het agressieve gedrag wordt gevaarlijk voor anderen en voor de school als geheel. Of bepaalde kinderen kunnen zich uiteindelijk toch niet in de groep integreren… In dergelijke gevallen is al besloten geworden een kind toch te vragen de school weer te verlaten. Met andere woorden: Summerhill kan in veel gevallen emotionele heling teweeg brengen. De vrijheid doet dat met een kind. Maar in sommige gevallen lukt dit niet. En hoe ouder het gekwetste kind is, hoe moeilijker het in de regel wordt om een positief resultaat te bereiken! Dit gebeurt overigens niet door een speciale vorm van ‘therapie’. Het gebeurt gewoon, als het gebeurt, door de vrijheid, door conflicten die worden opgelost in de meeting en door mogelijke vriendschappen en contacten…

Zoë vertelde het verhaal dat haar vader, A.S Neill, in het begin nog individuele sessies hield met kinderen, in de hoop door een vorm van psychotherapie genezing te bewerkstelligen. Hij nam toen ook praktisch alle kinderen die zich aanboden aan, omwille van de financiële voordelen die dit voor zijn (toen nog startende) school met zich meebracht. Hij had in feite niet veel keuze. Op een dag echter merkte Neill dat gekwetste kinderen die hij zogenaamde PL’s (Private Lessons) gaf, niet sneller van een trauma herstelden dan kinderen die hij om de ene of de andere reden dergelijke PL’s niet gaf. En dat deed hem toen besluiten dat het de vrijheid is die de kinderen geneest en niet zijn PL’s! Op zich toch een gedenkwaardige bemerking… Vanaf dan, ergens in de jaren ’60, stopte hij met het geven van deze PL’s.

De school trekt natuurlijk leerlingen aan die het moeilijk hebben. Die sowieso niet in het reguliere systeem passen en waar dan de ouders vaak als laatste redmiddel zich tot Summerhill wenden. Dergelijke ‘gedragsgestoorde’ kinderen komen op Summerhill meestal wel aan hun trekken, maar soms ook overtreft hun probleem dus toch de capaciteit in dit opzicht van de school. Ik kan me ook voorstellen dat het een heel andere zaak is, overwegend beschadigde kinderen in je school te hebben versus één of twee beschadigde kinderen in een groep van verder psychisch gezonde kinderen… Daar komt ook bij dat Neill, volgens mij, ondanks alles toch een pedagogisch genie was, waardoor nu misschien de mogelijkheid van zijn school om de kinderen te ‘genezen’ misschien ook is afgenomen. Maar dat weet ik dus niet, dat is enkel een gissing die ik hier nu opwerp. In feite wordt het belang van de opvoeder in deze school geminimaliseerd. De kinderen voeden vooral elkaar op, terwijl de volwassenen vooral datgene doen wat de kinderen nog niet kunnen doen. Gradueel en in vrijheid (dat wil zeggen op eigen tempo en ongehinderd door autoritair opgelegde normen, waarden) nemen de kinderen dan uit zichzelf meer verantwoordelijkheid. Rond 16 of 17 jaar verlaten de kinderen dan de school. Rond die leeftijd weten ze wat ze willen en beschikken ze ook over de capaciteiten zelf het initiatief te nemen om dat verlangen te realiseren. Dit doen ze dan volgens hun eigen waarden en met een eigen droom die ze zelf hebben kunnen ontdekken op Summerhill. Mijn indruk is dat het kind, omdat het niet verward wordt door al dan niet expliciete geboden, verboden en verwachtingen heel concreet het contact behoudt met eigen verlangens. De kinderen ervaren ook elke dag op Summerhill dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor hun verlangens omdat er niemand is die er in hun plaats moeite voor zal doen. Ze leren dus ook in contact met de (menselijke) natuur hun eigen kracht en hun eigen zwaktes kennen, waardoor ze precies weten waar ze staan. De illusie alles aan te kunnen of het gevoel, niets te kunnen is hun vreemd. Op Summerhill heb je immers dingen geprobeerd die mislukt zijn. En je hebt je eigen successen geboekt (als je een toets deed, was het omdat jij dat wilde, niet een ouder of een leerkracht die je dit oplegt). Deze kinderen komen dus met een realistisch en positief beeld over de plek die ze (kunnen) innemen in de wereld van Summerhill!

Omdat ‘heling’ moeilijker wordt naarmate het kind ouder is, geldt nu op Summerhill de regel dat er geen kinderen boven de 11 jaar worden aangenomen. Dit is echter geen strikte regel, over uitzonderingen kan altijd gepraat worden en dan is het natuurlijk niet gemakkelijk, een goede beslissing te nemen. Eigenlijk kan dit gewoon niet. ‘Een gekwetst kind is als een doos van Pandora’, beschreef Zoë. ‘Door het in de vrijheid te brengen wordt die doos geopend. En je kunt niet op voorhand weten wat er naar buiten zal komen. Een uiterlijk stabiel kind kan toch de vreemdste emoties gaan ervaren als het plots beseft vrij te zijn, op een moment dat het niet de kans heeft gehad eerst langzaam in die vrijheid te groeien’. Summerhill werkt daarom ook het beste voor de kinderen die er op jonge leeftijd naar toe zijn gegaan. Dat kan al vanaf 4 jaar. Er zijn ook kinderen die in de omgeving wonen en niet op Summerhill slapen, en ook kinderen die alleen overdag komen omdat ze nog erg jong zijn, maar dan later wel – vrijwillig! – ook deel uit gaan maken van de kinderen – en dat zijn de meesten – die er ook slapen. Ze verlangen daar na verloop van tijd doorgaans naar (je mist heel veel als je er niet woont).

Summerhill is dus een zogenaamde boarding school. Een internaat, zouden wij zeggen! Met beide woorden, het Engelse zowel als het Nederlandse, zijn negatieve associaties verbonden van akelige scholen met tralies voor de ramen en lijfstraffen… Uiteraard is dat niet Summerhill! De kinderen lijken er ook graag te slapen. Wel hoorde ik over kinderen met heimwee. Tegelijk hoorde ik dat dit dan na maximaal een paar dagen weer over gaat. De kinderen zijn graag op Summerhill!

Daarmee is deze school echter de enige democratische school ter wereld waar de kinderen niet alleen overdag komen om te leren/spelen, maar er ook echt leven. Dat geeft natuurlijk een extra dimensie aan het geheel. Summerhill is de moeder of zelfs grootmoeder aller democratische scholen, aangezien elke oprichter van een democratische school zal zeggen dat hij of zij geïnspireerd is in oorsprong door de geschriften van Neill. Voor Summerhill zelf hangt er echter ook nog een filosofie vast aan dit ‘boarding’-aspect. Het is de bedoeling dat de kinderen echt in vrijheid opgroeien. Dat ze hùn leven leiden en niet bijvoorbeeld het leven van hun ‘ongeruste ouders’. Bedenk daarbij het gezegde van Kahlil Gibran: Gij zijt de boog en uw kinderen zijn de pijlen. De boog wordt gespannen en de pijl gaat zijn eigen weg. Bedenk ook dat God evenveel van de boog houdt als van de pijlen. Of zo iets. Neill beschouwde het als onvermijdelijk dat ouders verwachtingen over hun kinderen koesteren. En die verwachtingen kunnen voor de ontwikkeling van het kind belastend werken. Daarom gaat men er in Summerhill van uit dat het goed is voor de kinderen om op te groeien los van hun ouders, daardoor ook zonder gehinderd te worden door mogelijke verwachtingen van hen. Het kind moet zichzelf vinden. En ouders, hoe goed ze het ook bedoelen, zijn daarbij vaak eerder een sta in de weg dan een echt goeie gids. Kinderen hebben geen ouders of leerkrachten nodig in de eerste plaats, maar wel andere kinderen. En dat krijgen ze op Summerhill! En de band met de ouders wordt daardoor juist nog versterkt, omdat de relatie een vrijere is. Ik heb uitgerekend dat de kinderen ongeveer 33 weken van het jaar op Summerhill zijn. De andere 19 weken zijn ze dus bij hun ouders… Wanneer ze op de school zijn is het contact met de ouders echter minimaal. Geen nieuws is goed nieuws is het devies dat ouders meekrijgen! Alleen in uiterste nood zal er gebeld worden. In de praktijk blijkt dit vooral voor de ouders een moeilijk probleem te zijn. Zij kunnen nu natuurlijk hun eigen kwetsuren en issue’s niet meer in de kinderen projecteren. Anderzijds, hoe het voor de kinderen is, zo zonder hun ouders te leven, weet ik eigenlijk niet. Ik heb te weinig met de kinderen gepraat tijdens dit bezoek. Daar heb ik wel een beetje spijt van, ook al komt het dus voort uit mijn gehandicapte gevoel tegenover hen, een gevoel dat ik volledig begrijp. Hoe dat voor mij zou zijn geweest kan ik moeilijk peilen. De kinderen die ik op Summerhill heb gezien zagen er op het eerste gezicht in ieder geval niet uit alsof ze aan het smachten waren naar hun moeder of hun vader. Maar dat kun je nooit weten natuurlijk. Dus over dit punt kan ik met betrekking tot Summerhill nog niet echt een onderbouwde uitspraak doen.

Zoë verzekerde ons ook dat Summerhill niet is wat het lijkt. Veel mensen associëren vrijheid met het ideaal van altijd vrolijk met iets bezig zijn en nooit de weerstand van het leven voelen. Maar dat is het dus juist niet. Een kind op Summerhill leert al vroeg om zelfredzaam te zijn. Er zijn geen ouders die alles voor je doen. De staf doet zelf ook het minimale. Als je iets wilt, moet en kan je daar zelf het initiatief toe nemen. En uiteraard lukt niet alles! In zoverre dat voor een kind al van belang is, dat iets lukt of niet. Veel kinderen zijn al content als ze gewoon bezig zijn (spelen, heet dit!) en gevoel voor resultaat komt pas op latere leeftijd. Maar toch. Naast leuke dingen worden Summerhillkinderen onvermijdelijk geconfronteerd met verveling. Zij zijn de meesters van hun tijd! Een leraar verwoordde het zo: ‘Summerhill betekent dat de kinderen zelf hun tijd kunnen besteden. Niemand anders doet dit voor hen. Zij bepalen, vanaf ze opstaan tot ze gaan slapen, wat er met hun tijd gebeurt. Er is niemand anders die dat voor hen doet’. Een realiteit van het leven, van onze natuurlijke conditie als mens wordt daarmee voor de kinderen al snel duidelijk: ‘Als je niet zelf het initiatief neemt, gebeurt er niets’. ook met betrekking tot het ziek zijn van kinderen (niet de ernstige gevallen natuurlijk) heeft de staf van Summerhill niet de gewoonte het kind te overladen met overdreven veel extra zorg en attenties. Toen ik het Zoë zo hoorde vertellen voelde ik plots in mezelf een soort innerlijke koude. Het kwam op mij hard over! Er is niet die moederlijke – of vaderlijke – figuur die zich over je zorgen maakt nog voor je een kik hebt gegeven. Op Summerhill komt het er daarom al snel op aan, zelf aan te geven wat je wilt en niet wilt. Tegelijk is er wel een soort leerlingenvolgsysteem aanwezig waarbij stafleden het welzijn van de kinderen van op een afstandje volgen en als het met een bepaalde leerling niet goed lijkt te gaan kan dit ook een voorwerp van gesprek worden in de meeting… Een leerkracht vertelde ook dat de school, nota bene onder invloed van de inspectie, op dit gebied doorheen de jaren ook wel wat verbeteringen heeft toegevoegd.

De meeting

Summerhill is gebaseerd op twee principes: vrijheid voor de kinderen (en de staf) en absolute gelijkwaardigheid tussen de kinderen/leerlingen en de volwassenen/leerkrachten. Deze principes zijn zo simpel dat dit wel eens de reden zou kunnen zijn waarom Summerhill zo weinig doorgang vindt: ‘Hoe kan zo iets simpel dé juiste methode zijn om kinderen op te voeden?’, hoor ik een gestudeerde pedagoog al denken. Ik heb diep respect voor studie en voor kennis, maar zoals in de filosofie (die heel ingewikkeld is) ligt de echte innerlijke rust die iemand, geïnteresseerd in filosofie (en andere studie) zoekt in een aantal geestelijke principes die uiteindelijk verbluffend simpel zijn. Ons verstand kan er misschien niet mee om dat de waarheid geen ingewikkeld kluwen van gedachten is maar uiteindelijk ligt de waarheid in het hart en daar is de stilte. Je zou ook kunnen zeggen (zoals ik het ergens op een online video van Eelco de Boer heb gehoord): Het is simpel (te bevatten) maar niet eenvoudig (in de praktijk). In de praktijk komt er bij Summerhill, misschien zoals bij alles wat de moeite waard is in het leven, heel wat kijken!

Het meest simpel te bevatten principe op Summerhill, en ook het meest basale – de moeder aller dingen de moeite waard, zou ik, met lyrische woorden kunnen zeggen, is: vrijheid. Want het betekent: De kinderen mogen doen wat ze willen! En ze mogen niet gedwongen worden iets te doen wat ze niet willen. En voor wat ze willen versus niet willen hoeven ze geen redenen te geven. Het stroomt voort uit hun verlangen (of niet)! De opvoeder/leerkracht in Summerhill gaat er vanuit dat kinderen van nature goed zijn en hoopt heel diep dat zijn aanpak hen niet vervreemdt van hun diepste verlangens! En in de praktijk blijkt dat kinderen op Summerhill, in de meeste gevallen (zie daarvoor het hoofdstukje over healing), door de vrijheid die ze krijgen dichter bij hun ware verlangens komen/blijven. Onschuld, is wat ik heb gezien in Summerhill, bij de kinderen! Ze stelen wel eens wat, ze hebben soms ruzie, ze mogen elkaar niet altijd voor de volle 100% maar: dat alles gebeurt in onschuld, het is de discipline van de leerkrachten op Summerhill zichzelf te leren over niets te oordelen, wat de kinderen doen! Dat betekent: ze veroordelen de kinderen niet. De opvoeder/leerkracht gaat er van uit dat hij/zij even menselijk is als de kinderen zelf en dus slecht geplaatst is om een veroordeling en straf te bepalen. Als een kind steelt of iemand pijn gedaan heeft dan wordt daar dus mee omgegaan door de gemeenschap. En daar blijkt vervolgens dat ‘omgaan met’ iets helemaal anders betekent dan veroordelen en straffen… Die twee worden vervangen door de mogelijkheid zich te uiten en de mogelijkheid te luisteren naar wat er in de ander omgaat. Uiteindelijk beslist dan de hele gemeenschap wat er moet gebeuren. Niet een (volwassen) autoriteit die wéét wat goed is.

Het concept ‘vrijheid’ is heel simpel. Stel het je voor als jezelf, op deze aardbol. En stel je dan voor dat je kan doen wat je wilt! Er zijn géén andere mensen die je verbieden iets te doen, of dwingen iets te doen. Die situatie, dat is de vrijheid waarover men op Summerhill praat. Het is vrijheid voor kinderen.

In de praktijk betekent het dat kinderen niet gedwongen worden de lessen te volgen. Ze zijn vrij, niet naar de lessen te gaan! Er zijn echter wel lessen! In feite is de enige die verplicht is om naar de lessen te gaan, de leerkracht! Dat is volwassen vrijheid. Veel moeilijker om aan te komen, maar in feite bereikbaar door eerst de kinderversie er van door te maken… Ik maak me geen illusie dat er aan de vrijheid van de kinderen op Summerhill filosofisch gezien heel wat haken en ogen zitten… Zijn ze vrij om te vliegen? Zijn ze vrij om de school te verlaten? Zijn ze emotioneel vrij, of misschien beschadigd en daardoor onderhevig aan schaduwen van vroegere autoriteit? Hebben ze zelf misschien een bagage mee, die ze al hebben van bij hun geboorte, een soort karma of zo, dat hen dwingt? Als je de aarde ziet als de natuur, en je ook de menselijke natuur daar bij telt, dan zijn wij allemaal vrij tegenover deze ‘natuur’. En hoe meer we deze natuur leren kennen, des te meer leren we die als een deel van onszelf te zien, haar wetten te begrijpen, en des te beter zullen we dan ook in staat zijn om zo in de natuur te leven dat dit leven onze verlangens bevredigt… Verlangen, dat is wat zich een weg baant doorheen de natuur! De mens is verlangen! In Summerhill is een omgeving gecreëerd waar het mogelijk is voor de kinderen, hun eigen verlangen uit te spelen/leven en een deel daarvan is het verlangen naar leren. Ze krijgen de kans hun verlangens te leren kennen, te koesteren en zo te ervaren dat nóg méér van hun verlangens voor vervulling vatbaar zijn. Neill was iemand die zelf het verlangen koesterde de dingen te doen die nodig zijn om een omgeving als Summerhill te creëren! Summerhill is zijn creatie. De kinderen genieten er van. En je zou kunnen zeggen dat nu zijn dochter en alle medewerkers van Summerhill in Summerhill net zo goed hun verlangens naar het creëren van zo een omgeving botvieren! Summerhill is de school van het verlangen, dat vrij wordt gelaten, en daarmee is het een echte ‘tovenaarschool’. Er hangt magie, zeker vanuit het perspectief van iemand die niet kan vertrouwen dat het verlangen van mensen ‘goed’ is…

Dit basisprincipe van vrijheid wordt in balans gehouden door een instrument dat zo simpel is als krachtig. De meeting! De meeting is een bijeenkomst van leerlingen en leerkrachten (en huismoeders en huisvaders) van Summerhill waar het reilen en zeilen van de school wordt besproken. Ook worden er de beslissingen genomen, dit op democratische wijze, door te stemmen. Als voor een bepaald voorstel een meerderheid wordt gevonden dan is het ‘carried’! In het andere geval: ‘dropped’! Je bent niet verplicht naar de meeting te komen. Tenzij iemand een ‘case’ tegen je heeft: dan wordt je opgeroepen! Als je opgeroepen wordt moet je naar de meeting komen. Doe je dat niet, dan wordt dit in de volgende meeting een ‘case’, waar dan de gemeenschap op zal reageren. Uiteindelijk betekent naar de meeting komen ook een blijk van je interesse om op Summerhill te zijn, in het ergste geval kan het dus zijn dat je gevraagd wordt om de school te verlaten. Dat is niet enkel een theoretische mogelijkheid en tegelijk is het wel een theoretische mogelijkheid… Niet naar de meeting komen als je opgeroepen bent is echter een teken van angst, woede of een andere emotie en in dat geval kan de gemeenschap het proces vaak aangaan. Of het is een blijk van een desinteresse in je verblijf op Summerhill. Is het angst (of een andere emotie), dan is dat heel droevig en kan er vaak wat aan gedaan worden. Is het desinteresse om op Summerhill te verblijven, dan is de keuze om te gaan eerder je eigen keuze dan een beslissing van de gemeenschap… De meeting heeft een voorzitter ‘chair’ die elke vrijdag verkozen wordt en een secretaris, die alles opschrijft en wellicht ook wisselt. Cases kunnen door iedereen binnengebracht worden en moeten een paar minuten voor de meeting start aan de ‘chair’ worden meegedeeld. Het hoeft geen betoog dat iedereen die dat wil ‘chair’ kan worden of secretaris. Als de persoon die de rol van ‘chair’ waarneemt zelf een ‘case’ heeft, wordt er snel even een nieuwe ‘chair’ gekozen die dan voor de duur van die case tijdelijk de rol waarneemt. Dat is iets wat ik zelf ook heb zien gebeuren tijdens de meeting die ik kon waarnemen.

In de meeting worden alle regels van het schoolleven vastgelegd, worden ook ‘cases’ onderzocht en worden de ‘fines’ (beboetingen) toegewezen aan personen die een regel overtreden hebben. Nooit wordt echter van zo een overtreding een morele zaak gemaakt! Dat is het revolutionaire van Summerhill! Heeft iemand iets gestolen? Ok, dat was tegen de regels en er moet iets gedaan worden om dat recht te zetten. Maar die persoon is daarom niet ‘slecht’ en de daad evenmin. Zoë, die de school leidt, formuleerde het als volgt: ‘soms ben je gewoon in de fase van je leven dat je dingen steelt!’ Dat wil niet zeggen dat stelen wordt toegelaten! Maar het gebeurt nu eenmaal en daar kan de gemeenschap dan mee omgaan… Het rechtvaardigheidsgevoel van de hele groep is daarbij richtinggevend. Ik heb het de dag dat ik er was niet zien gebeuren, maar Neill schrijft in één van zijn boeken dat de kinderen soms besluiten een fiets te kopen voor degene die steeds ongevraagd op de fiets van anderen rijdt! Dat is de power van ‘niet veroordeeld worden’ ook al wordt er wel met elke case (die al dan niet tegen een bestaande regel is) omgegaan. Want niet alleen het overtreden van een regel kan aanleiding zijn voor een case! In feite is elke irritatie, elk gevoel van blijheid ook, alles in feite wat iemand wil delen met de hele gemeenschap over zichzelf een mogelijke aanleiding tot een case! Op die manier kunnen ook mogelijke regels door de kinderen zelf voorgesteld worden of afgeschaft. Nooit echter door één individu op zich (volwassene of kind!), wel door de meerderheid van de gemeenschap.

Over dit niet veroordelen wil ik wat dieper ingaan. Ikzelf ben ook door die fase gegaan dat ik dingen stal (dat wil zeggen: iets wegnemen dat niet van mij was zonder toestemming): koekjes uit de kast, maar in een iets ernstiger geval ook eens een keertje een rekenmachientje. In beide gevallen was dat voor mij aanleiding tot schuldgevoel. In het geval van de koekjes gaf dat aanleiding tot een zeker gevoel van heimelijkheid. In het geval van het rekenmachientje was het gevoel van ‘schuld – in wezen angst’ veel ernstiger voor mij en uiteindelijk maakte ik het rekenmachientje kapot! Dergelijke dingen gebeuren op Summerhill natuurlijk ook. Alleen is er niet het verdoken schuldgevoel, dat jaren later nog kan spelen omdat het nooit is meegedeeld. Het komt in de meeting en daar wordt alles open en bloot besproken. Emoties worden gedeeld, komen aan het licht! Er wordt een ‘boete’ (fine, geen straf!) uitgesproken en de case is weer gesloten! Ik kan een case tegen mijn beste vriend hebben, tijdens de meeting daarover strijden, en achteraf terug de beste vrienden zijn. Een regel die gestemd was op het moment van mijn bezoek was bijvoorbeeld dat niets wat in de meeting besproken is, daarbuiten verder behandeld mag worden. Blijven er nog zaken van een case hangen, dan moeten die naar de volgende meeting worden gebracht! Dat maakt dat de conflicten op één plek worden gecentraliseerd en dat de kinderen ook leren met conflicten om te gaan! Voorwaar geen waardeloze skill! Doordat er ook niet gemoraliseerd wordt, worden gevoelens als schaamte en schande niet verheimelijkt, waardoor ook de schade van ieder conflict voor elke betrokkene minimaal blijft. Want laten we wel wezen: conflicten zijn een deel van de (menselijke) natuur. Het paradijs, waar geen conflicten voorkomen zijn we ontgroeid. Het is niet zaak in de opvoeding kinderen te leren conflicten te mijden. Het is zaak hen te leren er mee om te gaan door dingen recht te zetten en zonder extra schade te berokkenen, waardoor uiteindelijk iedereen er sterker uit komt. Dat proces is deel van wat Jung ‘individuatie’ noemt: het individu-worden!

Ik heb zelf bij mijn bezoek één meeting bijgewoond. Om een idee te geven de cases die besproken werden: 1) Een meisje had twee kippenborstjes in de koelkast gezet en die waren verdwenen! Een ander meisje miste dan weer een banaan. In beide gevallen werd besloten hen te vergoeden voor het verlies (zo veel geld als het eten gekost had) en de daders op te sporen. De school kent daarvoor een investigation team! 2) Iemand bracht de case dat een ander meisje – dat niet aanwezig was in de meeting – door anderen gepest was geweest omdat ze een bepaalde case in de meeting had gebracht. Dat werd beschouwd als een zeer ernstig vergrijp, tegen de regel dat alles wat in de meeting besproken wordt ook binnen de meeting blijft. Er werd besloten een strong reminder uit te spreken ten aanzien van de hele gemeenschap dat dit gedrag tegen de regels is. Men wilde niet nagaan wie dit allemaal gedaan hadden, maar de zaak zou in elk geval opgevolgd worden als het gedrag zich nog zou herhalen. Het meisje zelf was pas nieuw op Summerhill en merk op dat een ander meisje, die dit gezien had, de case dus had aangebracht. 3) Eén van de huismoeders (dat zijn de mensen die voor de huishoudelijke kant van Summerhill instaan; ze behoren tot de – volwassen – staf van Summerhill) had de volgende interessante case tegen een jongen die was opgeroepen. Zij was in de eetzaal aan het eten en hij was aan het spelen met een metalen munt. Hij gooide die op en liet hem rinkelen op de tafel. Dit gerinkel stoorde haar bij het eten en ze vroeg hem dit elders te doen aangezien ze rustig wilde eten. Hij ging toen naar een andere bank en deed het daar opnieuw! Voor haar was dat de druppel die er toe leidde dat ze besloot er een case van te maken… Vervolgens kreeg de jongen de kans zijn verhaal te doen, wat ik jammer genoeg niet helemaal begreep omdat het Engels me soms wat ontging tijdens de meeting! Vervolgens vroeg de chair om voorstellen te doen en werd er besloten een strong warning uit te spreken tegen de jongen voor het spelen met munten in de eetzaal! Dat was overigens steeds het stramien: de chair opent de case, de persoon met de case doet zijn verhaal, vervolgens vraagt de chair naar reacties (al dan niet van betrokken partijen), dan naar voorstellen om de case op te lossen (waar iedereen die aanwezig is op mag ingaan) en dan wordt er over elk voorstel gestemd. Ondertussen schrijft de secretaris (nu een lid van de staf) alles in een razendsnel tempo op! Daarna wordt de case gesloten door de chair.

Tijdens de meeting was er een klein jongetje die zijn hand op stak en de chair vroeg of hij de meeting mocht verlaten. Dat mocht! De chair heeft absolute macht over de meeting. In dit geval was het één van de oudere meisjes (14 of 15 jaar). De chair beslist wie er moet komen en of je weg mag tijdens de meeting. Ze kan orde houden en heeft ook de macht daartoe boetes uit te spreken voor mensen die de orde verstoren! Het is ook grappig om te zien hoe iedereen zit tijdens de meeting. De Chair staat gewoon recht voor de muur. De anderen zitten, liggen, hangen, … op de grond en op de trap in de ruimte van de grote lounge. Sommigen hebben een dekentje om! De sfeer is los en vrij, emoties kunnen vrijelijk stromen, en de meesten zijn er echt bij met hun aandacht, ook degenen die niets zeggen. De kinderen zijn niet verplicht naar de meeting te komen, een grote meerderheid van de kinderen was echter aanwezig! Alle leeftijden zitten ook door elkaar. Het is vooral in de meeting dat ik zag dat Summerhill inderdaad een soort community is: iets tussen een tribe en een (extended) family, zoals het ook op de FAQ webpagina van de school wordt verwoord.

De laatste case die ik zag was van mijn landgenoot, de IT-leraar die twee kinderen had opgeroepen omdat ze geklooid hadden tijdens zijn les! Voor hen was het natuurlijk niet klooien, zij waren iets leuks aan het doen! Iemand merkte op dat ze dat dan ergens anders moesten doen, net zoals je in de keuken ook niet voetbalt. Uiteindelijk werd besloten dat ze niet meer naar die les zouden mogen gaan (voor een bepaalde tijd. Ik heb niet meegekregen voor welke termijn of zo). Dit illustreert ook de gelijkwaardigheid van de leerkrachten en de kinderen: de leerkrachten zijn er om les te geven, maar alle tuchtkwesties moeten langs de meeting gaan. De leerkracht heeft daar geen speciale macht! Hij kan ook de leerlingen niet dwingen naar zijn les te komen of zelfs maar te blijven! Ook dat is een heel andere situatie natuurlijk voor de leerkracht: hij geeft les aan vrije mensen, kan er niet zo maar van uit gaan dat er leerlingen zullen zijn. Een leraar formuleerde het zo: ‘Als er geen leerlingen naar je les komen, moet je er echt van uit gaan dat ze iets beters te doen hebben op dat moment dan rekenen, taal, of whatever je als leerkracht te bieden hebt!’

Dit laatste wil ik graag illustreren. De dag dat ik Summerhill bezocht was het heel goed weer. Een leerkracht zei: ‘Vandaag zijn er niet veel leerlingen naar de les gekomen omdat het goed weer is!’ ‘Wat! Zo banaal…’, dacht ik! Ik herinnerde me een jobke in de Spar dat ik op 15-jarige leeftijd deed en dat de mevrouw van de winkel, Frieda, dan ook altijd zei als het regende: ‘Vandaag zullen er wel weinig klanten komen, want het is slecht weer!’ Toen dacht ik ook al: ‘Hè, hangt het daar van af???! – Hoe banaal…’ Nu denk ik echter anders. Goed weer zou dus beter zijn dan naar de les gaan? In feite, denk daar eens over na! Wat is goed weer? De zon! Zou het misschien niet zo zijn dat de zon de kinderen meer te leren heeft dan gelijk welke leraar in een klaslokaal?! Misschien wel… Ik weet dat dit voor sommigen misschien een hopeloos mystieke gedachte lijkt, maar voor mij betekent het dus iets spiritueel: Als de kinderen niet gefrustreerd worden in hun verlangens en daardoor niet ‘misvormd’, dan weten ze blijkbaar wat goed voor hen is. Wat de echte waarden zijn. En de leerkracht moet dit niet persoonlijk nemen, hij houdt van de kinderen en moet enkel zijn tijd anders inrichten en zorgen dat hij zelf ook steeds iets te doen heeft, als er geen kinderen komen opdagen… Voor een ondernemer in onze maatschappij is dat net zo. Onze maatschappij tendeert naar manipulatie (door reclame) om met dat feit om te gaan. Een van de leerkrachten zei dat hij zijn best deed dat te voorkomen, bijvoorbeeld door geen dingen te zeggen of doen die kinderen een schuldgevoel zouden kunnen bezorgen of een gevoel van verplichting… Dat is een enorme kans voor de leerkracht om in die tijd zichzelf te ontwikkelen en ook om zichzelf te ontwikkelen in het eigen gedrag naar de kinderen toe. Het hangt echter niet van de leerkracht af of het contact met de kinderen goed verloopt: alles komt uiteindelijk in de meeting! Ik hoorde tijdens mijn bezoek ook dat het bijvoorbeeld al eens een case was geweest vanwege enkele kinderen tegen een leraar dat die in de klas te ‘bossy’ (bazig) was geweest… Er is steeds een check en balance van elk individu jegens het andere door de meeting, die wordt georganiseerd door de hele gemeenschap.

Daarmee is Summerhill anders dan de meeste scholen vandaag. Tijdens mijn eigen ‘lerarenopleiding’ aan de universiteit merkte een docent op: ‘Als leraar heb je ‘waren’ (de leerstof) en die moet je aan je leerlingen zien te verkopen. Zelfs als ze er eigenlijk niet in geïnteresseerd zijn!’ In feite is deze visie echter inaccuraat. Van een poging aan iemand iets te verkopen kan enkel sprake zijn als die persoon vrij is überhaupt het verkoopspraatje te aanhoren of niet! Als de leerling niet de mogelijkheid heeft zich aan het ‘verkoopsproces’ te onttrekken en zonder straf weg te lopen dan is het gewoon dwang! De beste leerkrachten zijn dan nog degenen die er in slagen hun ‘waren’ zo op te smukken dat de leerlingen toch geïnteresseerd raken. Op de langere termijn blijkt dan echter dat dit gewoon manipulatie is. Als iemand geen reclame wenst te ontvangen, kan die persoon een rechtszaak winnen tegen het bedrijf dat toch reclame blijft opsturen. Dat lijkt een pietluttigheid, maar vrijheid gaat ook over de ‘pietluttigheid’ zelf een mening te hebben over de vraag: zal ik nu eens wiskunde gaan doen of toch maar in die boom daar klimmen? Hmmmm

Mijns inziens is wat Summerhill doet werken de meeting. De meeting zorgt voor rust, orde, tevredenheid bij elk lid van de gemeenschap en uiteindelijk ook voor een gemeenschapsgevoel. Elk individu kan doen wat hij of zij wilt, maar in de meeting leer je ook emoties uiten en emoties verstaan van ieder ander. De slogan op een vorige versie van de website van Summerhill was: ‘Summerhill, freedom to grow emotionally!’ Jarenlang heb ik daar met tranen in mijn ogen naar zitten kijken, vooral op mijn donkere jaren op de universiteit. Dan zocht ik die website op en dacht ik: ‘Goh, zou dat niet mooi zijn!’ Nu heb ik het gezien en je kunt wel begrijpen dat dit een speciaal moment voor me was… Freedom, to grow emotionally. De vrijheid is er gewoon, als een natuurlijk feit (een conditie waar wij eigenlijk allemaal in zitten, zelfs een mens in de gevangenis!). Maar de ene conditie bevordert deze vrijheid als motor voor emotionele groei al beter dan de andere. Vooral de meeting als het hart van deze school, lijkt mij een enorm waardevolle menselijke uitvinding om van vrijheid een leefbaar, menselijk verhaal te maken!

Summerhill en mijn woede

Als je op Summerhill als bezoeker bent en je begint je op een gegeven moment voor te stellen wat het zou kunnen betekend hebben voor jou, als kind naar Summerhill te zijn geweest dan heb je een Summerhill moment! (Boeken van Pipi Langkous schijnen ook zulke momenten te kunnen uitlokken, zij het in mindere mate…) Dat las ik, uitgezonderd wat tussen haakjes staat in de meest recente nieuwsbrief van de school zelf. Dus ze weten daar wel waarom de school elk jaar zo veel bezoekers trekt! Of dacht je dat dit allemaal geïnteresseerde leerkrachten en professoren waren die ‘dit interessante concept voor kinderopvoeding’ wel eens willen ‘bestuderen’? Nee dus.

Ik had zelf ook mijn Summerhill moment. Het lijkt een beetje op een mengeling van herinneringen aan bepaalde grote vakanties én passages uit het begin van ‘De kleine Johannes‘ van de interessante schrijver en esotericus (en ook nog eens psychiater) Frederik van Eeden. Maar waar het ook op lijkt, dit moment lokte bij mij emoties uit! Meer bepaald: woede.

Ik had verwacht dat ik na een dagje Summerhill helemaal vervuld in bed zou kruipen en als een blok zou gaan slapen. Zoo diep en zoo vervuld dat ik pas na lange tijd weer wakker zou worden! Met een zonnestraaltje op mijn neus en in een wereld die ik zou beschouwen als ‘mijn Summerhill!’

Toch wilde dat niet gebeuren. Vooral het eerste deel van die fantasie liet op zich wachten: inslapen… Dat bleek nog onmogelijker dan anders. ‘Wat voel ik toch eigenlijk?’ wilde ik weten. En toen besefte ik het: ik ben kwaad, ik voel een razernij, ik voel woede!

Het kan niet anders dan dat het dat was, want toen ik fantasiebeelden probeerde bleef ik hangen bij een beeld van mezelf er mee bezig met een bijl bomen om te hakken, of hout te klieven, … Met één tik, waarin ik al mijn energie zou kunnen leggen, iets vernietigen! Macht uitoefenen, in feite!

Hoe kon ik in slaap vallen? Met deze energie ís het onmogelijk in te slapen. Te veel energie… In de Bed & Breakfast waar ik overnachtte en waar de gastvrouw en heer twee ochtenden lang voor een fantastisch raw food ontbijt hadden gezorgd met véél fruit en bessen, was alles echter veel te geordend om met bijlen te staan hakken. De nacht kwam ik dus wel door, maar ik nam me voor mezelf op dat gevoel te blijven checken. De volgende dag, in België, was het er nog. Maar toch had ik nog een dag nodig om het echt als het mijne te accepteren en op zoek te gaan naar een mogelijkheid te uiten.

Wat ben ik kwaad! Wat een razernij heeft dit bezoek aan Summerhill in me losgemaakt! Jaren van gefrustreerde energie kwamen naar buiten! Angst, bracht dit gevoel bij mij ook teweeg. Want ‘woede brengt woede te weeg’, dacht ik; het denken van die gedachte bracht me angst.

Uiteindelijk is een boksbal – die toevallig hier in huis hangt – de weerstand geworden tegen wie ik mijn woede heb proberen koelen. Helemaal gekoeld is die nog niet. Ik kan me voorstellen dat als ik me niet zou inhouden ik met een venijn zou spreken over bepaalde ervaringen die mezelf en ieder ander zouden verbazen. Een deel van dit venijn zit misschien ook in deze tekst, hoewel maar voor 5 procent ook echt zichtbaar voor de lezer… Ingehouden woede is dus nu, wat ik ervaar. Ik wil leven!

Het contrast tussen Summerhill en mijn eigen leven nu maakte dat ik in contact kwam met deze woede. Ik bedacht ook: ‘Zou ik het gekneusde leven dat ik nu leidt ook leiden wanneer ik als kind naar Summerhill zou zijn geweest?’ Zelf ben ik als kind altijd naar de Steinerschool geweest en ik mag daar eigenlijk niet over klagen. Maar hoe alternatief en interessant deze school ook is (en de achterliggende pedagogie van Steiner), er heerst in de praktijk niet de vrijheid en ook niet die openheid over emoties (bij Summerhill via de meeting) waar ik als kind zo nood aan had. De Steinerschool blinkt uit door de inhoud die ze aanbiedt – inhouden die ik niet graag had willen missen en die Summerhill in de praktijk volgens mij niet biedt. De Steinerschool heeft ook een heel eigen ‘leermethode’, gebaseerd op de spirituele ‘inzichten’ over de mens van Steiner. In mijn ervaring zit er achter het Steineronderwijs een groot ideaal over de mens verborgen en op de ene of de andere manier vind ik dat interessant. Tegelijk is Steiner – met zijn boek de filosofie van de vrijheid – een kampioen van de vrijheid en wist hij dus ook, hoe dwingend en repressief ‘idealen’ kunnen zijn. In mijn gevoel zit er een groot innerlijk conflict verborgen in de hele antroposofie (Steiners visie over de mens en de wereld) dat ik aan den lijve heb ondervonden toen ik in mijn verlangen naar meer vrijheid als tiener me in de filosofie van Steiner meer begon te verdiepen dan in feite gezond voor me was. Het voordeel is misschien dat ik nu heel goed weet hoe (spirituele) idealen kunnen werken. Maar als ik naar Summerhill was geweest dan had dit nooit kunnen gebeuren. Mijn jeugd zou er gelukkiger door geweest zijn. Ik ben natuurlijk niet lang genoeg op Summerhill geweest om het echt te ervaren, maar dit bezoek, samen met dit Summerhill moment (wat in feite een gevoel is) én ook de hele filosofie van Neill die ik als tiener eveneens ontdekte zeggen mij nu dat Summerhill het contact met mijn buikgevoelens niet verstoord zou hebben, zoals dit tot nu toe het geval is geweest. ohhhh, Godverdomme!

Op dit moment zie ik Steiner en Summerhill als broertjes. Ze hebben veel dingen gemeen, maar er zijn ook grote verschillen. Het grootste verschil denk ik wel is dat Summerhill vooral humanistisch aangelegd is en met als doel gelukkige mensen, terwijl Steiner vooral spiritueel aangelegd is en met als doel een groot ideaal van ‘de mens’ en een streven naar ‘het hogere’. Dit betekent dat Summerhill meer gericht is op plezier en de hele mens, vooral de mens zoals die nu is. De Steinerscholen daarentegen bieden vooral een zo veelzijdig mogelijke opvoeding, die diepgaande inhouden biedt en betekenisvolle activiteiten. Er wordt ook niet zo zeer uitgegaan van de mens zoals die nu is, maar van de mens zoals die zou kunnen zijn. Plezier kan samen gaan met het streven naar ontwikkeling, maar als die twee in conflict komen dan gaat het streven naar ontwikkeling voor. Ik zou dit zeer eenvoudig kunnen illustreren. Als de kinderen op de Steinerschool een toneelstuk spelen is dit een grote gebeurtenis. Het is een toneelstuk met een diepere betekenis en/of uit de ‘wereldliteratuur’ en als het wordt opgevoerd komen de kinderen van de andere klassen en de ouders ook massaal kijken. Het eindtoneel van de 12de klas is een gebeurtenis waar de hele school naar uitkijkt, waar de leerlingen en de dienstdoende leerkracht hard aan werken en dat later voorwerp wordt van veel commentaar. Op Summerhill geldt echter een soort ongeschreven regel dat er alleen toneelstukjes gespeeld worden die de kinderen zelf hebben geschreven. Het zijn uiteraard vaak stukjes zonder kop of staart, de leerlingen vergeten soms dat ze aan het acteren zijn (sic) en over het resultaat wordt absoluut niet moeilijk gedaan. Er wordt plezier gemaakt, maar het heeft niet die ‘standing’ die een productie van de Steinerschool nastreeft!

Mijn ervaringen met de Steinerschool zijn gemengd. Aan de ene kant waren er de fantastistische inhouden, die op andere scholen niet worden aangeboden en die ik niet had willen missen. Zoals verschillende soorten stages elk jaar van het middelbaar. Een toneel over het leven van de wetenschapper Galilei waarin ik de hoofdrol speelde. Een bosbouw-week en een week landmeten, die over veel meer gingen dan het onderwerp zelf. De kleurenleer van Goethe. Geschiedenislessen vol passie en een kennismaking met klassieke muziek… De Carmina Burana opvoeren met de hele school. Foto’s maken met een zwarte doos. Een essay over een zelfgekozen onderwerp schrijven in het Engels. Projectieve geometrie. Zelfstandig een eindwerk in elkaar steken, niet alleen in de twaalfde klas maar ook in andere jaren. Zelf een gezicht boetseren uit klei. Speksteen snijden. Beeldhouwen. Koperslaan… Als ik dingen vergeet is het alleen maar omdat ik moe begin te worden het allemaal op te schrijven… En dan heb ik echt alleen nog maar een fractie genoemd van wat er allemaal, alles bij elkaar genomen, doorheen een loopbaan als leerling op de Steinerschool wordt aangeboden! Pas achteraf besef ik nu hoe rijk en veelzijdig het Steinercurriculum is… Het is ook heel moeilijk voor de school om dit in stand te houden, wat betekent dat leerkrachten ook enorm veel energie in hun lessen steken en die met een buitengewoon enthousiasme brengen.

Toch zijn er, aan de andere kant, ook ervaringen geweest die ik had op de Steinerschool en die ik liever niet had meegemaakt. Ze zijn niet zo talrijk, maar hebben toch een stempel op mijn persoonlijkheid gedrukt die in dit geval nog jaren later een uitdaging blijkt. Hier komt ook Summerhill in het spel, want de Summerhillschool lijkt mij de enige school waar met dit soort zaken op een accurate manier wordt omgegaan. Daarbij gaat het dus om kritiek die niet alleen voor de Steinerscholen opgaat. In feite gaat ze op voor alle scholen die werken met een verplichting voor de leerlingen om naar de lessen te gaan en die een instrument als de meeting ontbreken. En helaas zijn dat op dit moment nog altijd de meerderheid van alle scholen.

Mijn eerste ervaring is dat ik in de lagere school van de Steinerschool serieus gepest ben geweest. Dat is een ervaring geweest die mijn persoonlijkheid heeft getekend. Het is niet zo dat ik in elkaar werd geslagen of dat er andere fysieke bedreigingen waren, maar op een subtieler niveau was voor mij als kind de atmosfeer vaak niet goed. Een stuk van mijn woede ontstond op het moment dat ik zag hoe in de meeting de case werd behandeld van het meisje dat nog maar drie weken op Summerhill was en gepest was geweest. Daar waar op de Steinerschool dit ‘pesten’ jarenlang door kon gaan (en ik was niet de enige) zonder dat leerkrachten of leerlingen instrumenten in handen hadden om daar iets aan te doen, lijkt het dat, letterlijk, met de meeting in Summerhill een kind de was kan doen. Het is ook opmerkelijk dat bij mij het pesten op school van de ene op de andere dag ophield vanaf het ogenblik waarop een leerkracht een ‘klasgesprek’ er over hield en ik daar – voor het éérst – publiekelijk begon te huilen. In feite was dit klasgesprek toch een soort meeting. Voor mij was dat een heel bijzonder moment.

Op Summerhill komt pestgedrag nauwelijks voor omdat er direct mee gedeald wordt. Er zijn wekelijks (minstens) twee meetings! Ik besefte ineens dat waar ik op de Steinerschool jarenlang mij niet goed heb gevoeld omwille van het pestgedrag, dat op Summerhill misschien maar twee weken had moeten duren! Want ook al twijfel ik er niet aan dat het op Summerhill de volwassenen zijn die voor deze meetings initieel de toon zetten, toch zijn het de kinderen zelf die doorheen hun schoolcarrière – vrijwillig (!) – leren om dergelijke meetings voor te zitten en te organiseren. Een ouder wordend kind wil die skills gewoon leren! Terwijl hier scholen – en niet alleen de Steinerschool – nog worstelen met de – overigens magere idee – van een schoolparlement (of leerlingenraad), doen hier op Summerhill de leerlingen al meteen aan directe democratie: wat zij beslissen wordt op de school ook echt doorgevoerd en daarbij wordt er niet enkel over het praktische reilen en zeilen van de school beslist maar ook en vooral sociale issue’s, tot en met de kleinste irritatie van het kleinste jongetje of meisje, worden hier met respect en terdege behandeld. Wat de kinderen hier leren is een skill die vele volwassenen zich later, gekneusd door een inaccuraat schoolsysteem, middels dure seminaries en therapiesessies vaak achteraf nog eigen moeten maken: een gezonde assertiviteit (dat wil zeggen: Het vermogen zonder agressie voor je eigen belangen op te komen!). Ik heb gezien hoe op Summerhill, zonder dat dit in een ‘curriculum’ staat, leerlingen doorheen de jaren leren hun emoties met anderen te delen en met empathie met die van anderen om te gaan. De meeting, zo iets simpels in aanschijn, kan de ingewikkeldste problemen waarmee een lid van de community zit oplossen.

Maar vandaar dus ook (een stuk van) mijn woede – en mijn spijt – toen ik zag hoe op Summerhill een peulenschil bleek (ik overdrijf) wat voor mij als jong kind jarenlang een onoplosbaar probleem is geweest en ook niet zonder schade is gebeurd. Overigens: ik denk niet dat dit alleen op Steinerscholen een probleem is. Veel ‘pestgedrag’ tussen kinderen is zo subtiel en zo ongrijpbaar dat leerkrachten dit vaak gewoon niet kunnen zien. En als ze het al weten, dat zo iets gebeurt, er gewoon niets aan kunnen doen omdat één persoon voor zo een ingreep – en zij dat dan een volwassene – gewoon niet de macht heeft! Ook op Summerhill is het niet één individu die het sociale leven regelt (noch een volwassene, noch een kind) maar de hele gemeenschap (van kinderen en volwassenen) samen.

De tweede ervaring waar ik op de Steinerschool last van heb gehad is de frustratie van mijn regelrechte verlangen, dat ik ook uitsprak vanaf 14 jaar (maar dat er uiteraard al veel eerder was), mijn eigen tijd te kunnen indelen. Zelf te kunnen bepalen aan wat ik MIJN EIGEN tijd zou mogen besteden. Dat begon al met de stress, elke ochtend van de week, om op tijd op school te komen. Ik herinner me nog de lamme excuses die ik altijd verzon als ik weer eens te laat was gekomen! Op drie keer ‘ongewettigd’ te laat zijn (wat een woord – het waren immers geen ‘wetten’ waar ik zelf voor gekozen had!) stond een ‘boete’ van één strafstudie (de woensdagnamiddag nablijven). Hoewel dat bijna nooit werd uitgevoerd, hing het wel als een soort grijze wolk steeds boven mijn ochtenden. Deels was het mogelijk hier met humor mee om te gaan, door excuses te verzinnen, de ene nog absurder dan de andere; deels was het ook bloedserieus want ik zei nooit de waarheid, namelijk dat ik ‘s ochtends liever zo lang mogelijk nog muziek bleef luisteren om dan uiteindelijk, afhankelijk van het verkeer en de lengte van het liedje dat ik net voor mijn vertrek aan het luisteren was, net wel of net niet te laat te komen… Zo kwam ik nooit voor mijn echte gevoelens uit – dat ik er een hekel aan had naar school te gaan ‘s ochtends – maar communiceerde ik hoofdzakelijk om straf te ontlopen… En dan de lessen zelf natuurlijk. Ik vond het vreselijk dat ik altijd moest doen wat de leerkrachten zeiden. Op de ene of de andere manier voelde dat echt slecht voor me. Hoe veelzijdig het aanbod ook was, het was wel de bedoeling dat ik en de andere leerlingen het lessenrooster volgden en binnen die lessen deed je ook wat de leerkracht je vroeg. Het is waar dat daar binnen de Steinerschool wat rek op zit. Er is veel meer ruimte dan op een ‘gewone school’ om je eigen interpretatie te geven aan opdrachten of om persoonlijke uitzonderingen te onderhandelen. Maar daar zit ook een limiet aan en uiteindelijk was het voor mij nog frustrerender, eerst een verlicht gesprek te kunnen voeren met een leerkracht, om dan uiteindelijk toch op die ene, door de leerkracht verwachtte en onverlichte manier te moeten handelen! Wel zou ik dat verkozen hebben boven een zuiver repressief systeem, waar zelfs geen discussie mogelijk is. Maar tegelijk geeft een dergelijke gang van zaken aan een leerling toch de boodschap dat zijn argumenten en gevoelens er uiteindelijk, in de praktijk, toch niet toe doen. Ik ervoer dat als een héél groot probleem. En het ondermijnt ook, op de lange duur, het zelfvertrouwen.

Ik werd woedend omdat ik me afvroeg: zou ik ook na de Steinerschool zes jaar zonder al te veel plezier een studie aan de universiteit hebben gedaan als ik voordien in verband met leren, studeren en überhaupt mijn eigen tijd zelf eigen keuzes had kunnen maken en ook vrijelijk slechte keuzes had kunnen corrigeren? Zou ik me dan ook laten leiden hebben door de onderbewuste ambitie, te willen bewijzen dat ook oudleerlingen van de Steinerschool een universitaire opleiding aan kunnen, in plaats van door de vraag: ‘Wat geeft me nu eigenlijk in het leven voldoening en plezier?’ ‘Zou ik dan ook op een callcenter werken, nu’, vroeg ik me, al woedender wordend, af? Natuurlijk is dit onvolwassen slachtoffergedrag. Tegelijk is het een emotie die ik zo voelde ontstaan.

Wat dit voor mijn eigen leven nu betekent kan ik gemakkelijk illustreren. Normaal zou ik kunnen lesgeven, met de opleiding die ik heb gedaan. Toch doe ik dat niet, hoewel ik een goeie leraar zou kunnen zijn, denk ik. Maar ik wil geen les geven aan leerlingen onder dwang. Zelfs niet op de Steinerschool! Wat doe ik nu wel? Ik kies er voor om in een callcenter te werken en hoewel dit onvervuld werk is, heb ik er al minstens één ding van geleerd. Als ik vanuit het callcenter iemand opbel om een enquête te houden dan kan deze persoon weigeren mee te doen. Ook is het verboden voor een callcenter die persoon dan verder te stalken met telefoontjes. Met andere woorden: elke weigering van de persoon die gebeld wordt moet, bij wet, worden gerespecteerd. Het is mijn ervaring dat je mensen die niet willen meedoen met de enquête maar héél moeilijk kunt overhalen. Als het al lukt, ogenschijnlijk, toch enkele vragen er door te duwen zal deze persoon in de meeste gevallen toch in de loop van het intervieuw kwaad de hoorn in de haak gooien. Mensen kunnen, in feite, héél erg kwaad worden als ik toch probeer aan te dringen om mee te doen. Dat lijkt een peulenschil. Voor een intervieuw?! Een kleine enquête! Toch lijkt het mij een kenmerk van vrije en respectvolle samenlevingen dat ook ‘peulenschillen’ worden opgevat als iets wat ‘belangrijk’ is. Wat is in feite een peulenschil? Wat is belangrijk?

Woede en wraak zijn geen slechte emoties. En het voordeel is ook dat je daar goede dingen mee kan doen. Iemand als Jacob Gelt Dekker, een Nederlandse multimiljonair en nu een social entreprenneur die ‘goede werken’ doet, beschrijft in deze video op lucide wijze hoe voor hem woede en wraak gevoelens zijn die hem tot bij zijn prestaties hebben gebracht (en een leuk, maar onrustig leven). Het is ook zo dat het doormaken van zo een emotie maakt dat ik nu andere mensen – en kinderen – die deze emotie ook hebben kan begrijpen, diep kan begrijpen. Misschien gaat dan zo dit gevoel ook de wereld uit! Maar ik hoef me verdomme niet te verantwoorden omdat ik woedend ben! Het zou zo fijn zijn, met woede en al ook begrepen te worden… Hoe meer, hoe liever…

Uiteindelijk heeft elke mens grenzen. En dat is voor een kind net zo als voor een volwassene. Tegelijk zijn mijn grenzen grenzen die ik alleen kan aangeven. Volwassenen die denken dat zij de grenzen van een kind aan dit kind zelf kunnen aflezen, en dat een mensbeeld of een pedagogie in de praktijk in staat zijn de grenzen van een kind te bepalen zonder dit kind daarin zelf te horen, gedragen zich arrogant. Niemand anders dan het kind zelf kan bepalen en wéét waar voor hem zijn grenzen liggen. Wat voor de ene een peulenschil is is voor de andere een wéreld en een serieuze aanslag op zijn integriteit. En door niet echt gehoord te worden wordt het negatieve effect van zo een inbreuk alleen maar versterkt. Het is bekend dat de standpunten van mensen die ruzie maken extremer worden en zich verharden naarmate men het gevoel krijgt door de tegenpartij niet meer serieus gehoord te worden. Dit betekent natuurlijk niet dat mensen zomaar toegevingen gaan doen als er wel echt naar elkaar geluisterd wordt. Maar dan ontstaat er tenminste een gemeenschappelijk belang: de relatie – en die is nooit alleen van één van de twee afhankelijk. Goed omgaan met grenzen is in het leven heel erg belangrijk en het zit ook in kinderen dat te willen leren. Summerhill lijkt een omgeving waar dat bij uitstek mogelijk wordt gemaakt. De kinderen leren omgaan met hun eigen grenzen en de grenzen van anderen en dat is een vaardigheid die hen in het leven geen windeieren legt. Niet alleen weten kinderen op Summerhill aan het einde van de rit beter dan hun leeftijdsgenoten wie ze precies zijn. Ze vertrouwen ook op zichzelf en gaan op een ontspannen manier om met de grenzen van anderen.

Een combinatie van Summerhill en Steiner zou volgens mij ijzersterk zijn. Naast de meeting en het principe van vrijheid kent Summerhill nog een derde element: Er wordt een omgeving aangeboden aan de kinderen waar ze hun vrijheid kunnen uitleven; een omgeving bovendien die (op)voedend is. Bijvoorbeeld het terrein, dat een kleine 5 hectare beslaat en waarop bos, een zwembad, grote klimbomen, gebouwen, ateliers, etc. te vinden zijn. Er is een ramp om te skaten, een trampoline, fietsen, een basketbalplein, een voetbalveld, etc. Er zijn lessen die worden aangeboden en er is lesmateriaal. En er zijn – last but not least – leerkrachten, mensen die voor het eten zorgen, mensen die de gebouwen schoonhouden en huismoeders en vaders die zorgen voor de verschillende leefgroepen. Met Summerhill krijgen de kinderen dus ook echt een opVOEDING. Hoe belangrijk dat is kun je zien aan de volgende extreme voorbeeld. Straatkinderen hebben ook volledige ‘vrijheid’. Toch kun je bezwaarlijk zeggen dat straatkinderen niet beschadigd worden door het leven. Daar zijn ze volledig overgeleverd aan de natuur en, helaas ook de menselijke natuur… (zucht) De kinderen in de straten van Lima krijgen niet meteen de voeding die ze nodig hebben, op fysiek, emotioneel en mentaal niveau. Of dat juist is weet ik niet. Maar vanuit mijn Steinerachtergrond vraag ik me soms af of de inhoud die kinderen op Summerhill aangeboden krijgen in dat opzicht compleet genoeg is. In feite kan ik daar niet over oordelen, omdat ik daarvoor niet lang genoeg op de school ben geweest. Volgens wat ik er van gezien heb lijkt het heel erg op de inhouden die aan de leerlingen geboden worden op de Steinerscholen. Maar dat is slechts een zeer vluchtige indruk. En er zijn inhouden of een bepaalde ‘sfeer’ misschien die zeker niet te vinden is op Summerhill maar wel op de Steinerschool en die een soort meerwaarde lijkt toe te voegen. Zo kijk ik terug op een ‘diepgang’ die Steiner mij wel geboden heeft – ook al ging ik daar persoonlijk nogal diep op in en werd ik op het nippertje knettergek! Intuïtief in ieder geval kon ik me van de indruk niet ontdoen dat Summerhill voor mij een bevredigender plek zou kunnen worden qua inhoud, als er ook lesinhouden à la Steiner zouden zijn. Ik heb met name het gevoel dat het een plek is waar op het gebied van spiritualiteit – in zijn meest brede vorm – niet super veel te vinden is. Stel dat ik als kind op Summerhill gezeten had, misschien had ik dat dan wel gemist… Is dat erg? Misschien ook niet. De meeste leerlingen op Summerhill verlaten de school op hun 16de of 17de. Ze willen zich dan in een bepaald gebied verder bekwamen of verdiepen. Misschien heeft het er mee te maken dat vanaf die leeftijd de school voor de leerlingen te arm wordt qua aanbod. Op zich hoeft dat niet erg te zijn, de leerlingen kunnen zich dan namelijk wenden tot de hele wereld, die gekenmerkt wordt door een eindeloos uitgebreid aanbod. Mijn vraag is wel, ook vanuit de inhoud en de sfeer die ik heb meegekregen bij Steiner of het ‘profane’ karakter van de (les)inhoud op Summerhill misschien toch iets mist, ook voor kinderen… Of dit ook echt een gemis is als je daar eenmaal in zit weet ik niet en kan ik niet bewijzen. In ieder geval was Neill wel tegen religie, voor redenen waar ik het volkomen mee eens ben. Vanuit mijn Steinerachtergrond ben ik geneigd te zeggen dat hij daarmee misschien wél het kind met het badwater heeft weggegooid. Maar ik zou het ook helemaal mis kunnen hebben… Of juist, maar ook dan lijkt het mij mogelijk binnen een concept als dat van Summerhill dit makkelijk te veranderen. De leerkrachten bepalen immers – ‘gecorrigeerd’ door de kinderen – wat er wordt aangeboden en ook lijkt het mij denkbaar (zij het niet zonder meer) dat op Summerhill leerkrachten zouden lesgeven die geïnteresseerd zijn in het werk van Steiner en daar ook inspiratie uit halen voor hun lessen. En misschien blijkt ook dat ‘vrije’ kinderen helemaal niet zitten te wachten op spiritualiteit… In ieder geval zou voor mij de kennismaking met de antroposofie van Steiner ook op een later moment hebben mogen gebeuren. Op een iets meer mature leeftijd zou ik wellicht minder van streek zijn geraakt door deze inhouden en zou ik die wellicht ook makkelijker in mijn leven hebben kunnen integreren. Who knows! Overigens wordt dit nog gecompliceerd door het feit dat er een verschil is, aan de ene kant, tussen het werk – de antroposofie – van Steiner zelf (die inderdaad nogal zwaar kan zijn) en de lesinhouden, aan de andere kant, die hij aanraadt aan de leerkrachten om te geven aan de kinderen. Die hebben zelf eigenlijk niets met Steiners werk, de antroposofie, van doen maar zijn wel speciaal in die zin dat deze lesinhouden vaak verschillen van wat op openbare of andere vrije scholen wordt aangeboden, vaak zowel qua inhoud als qua methode van aanbrengen… Bijvoorbeeld wanneer de kinderen leren lezen, in de eerste en tweede klas, maken de kinderen kennis met elke letter door een (beeldend) verhaal. Daar zit een hele theorie achter van Steiner, maar dat verhaal zelf is gewoon heel erg leuk om te horen en draagt ook een bepaalde sfeer, die ik destijds heel erg fijn vond. Ik zou nooit op een andere manier hebben willen leren lezen! Die aanpak is echter veel minder ‘nuchter’ en als dan bijvoorbeeld op Summerhill voor de meer nuchtere aanpak zou zijn gekozen (iets wat ik dus niet weet hé, omdat ik het niet heb kunnen verifiëren op de korte tijd dat ik er was – daarom ook is dat eerder een indruk, of intuïtie van mij) dan zou ik dat wel jammer hebben gevonden…

Omgekeerd vraag ik me ook af wat het zou geven als een Steinerschool zich plots zou gaan baseren op de principes van Summerhill! Uiteraard zou dat er heel anders uitzien. Het zou fun worden! In veel aspecten gaat Steiner al in die richting. De vraag is dan: hoe zou het aanbod op de Steinerschool evolueren als de kinderen zelf zouden kunnen kiezen of ze de lessen volgen of niet? Wat zou er precies gebeuren? Ik weet het niet… Het is in ieder geval wel iets dat alvast een brede glimlach op mijn gezicht te voorschijn tovert, want het lijkt me een onderneming die goed zou kunnen aflopen, gesteld dat leerkrachten van de Steinerschool bereid zouden zijn ook volgens de ‘anti-autoritaire’ principes van Summerhill te handelen. Het is niet zo dat dit voor een leerkracht enkel negatieve gevolgen zou hebben (lessen waar soms niemand bij komt opdagen). Gegeven het feit dat op Summerhill het aspect ‘de klas in de hand houden’ voor een leerkracht niet van toepassing is (‘tuchtkwesies’ worden namelijk binnen de meeting behandeld), dient de leerkracht ook geen extra energie meer te steken in dit aspect van het lesgebeuren, buiten dan het aanbrengen van dergelijke kwesties in de meeting. De leerkracht kan zich dan ook wijden aan zijn eigenlijke taak, namelijk het aanbieden van de lesinhoud. Deze suggestie van een combinatie tussen het Steineronderwijs en Summerhill lijkt niet echt werkbaar op het eerste gezicht – gezien de grote verschillen. In ieder geval is het alvast een aardig gedachte-experiment.

Summerhill lijkt mij een soort fundament. Niet alleen voor een school, maar ook voor de hele maatschappij. In feite lijkt Summerhill véél meer op de huidige (op vrijheid en democratie) gebaseerde maatschappij zoals die in werkelijkheid is dan gelijk welke andere ‘moderne’ school. Is het niet raar, dat onze maatschappij, die voortkomt uit de idealen van de Franse Revolutie (waarin vrijheid, gelijkheid en broederschap centraal staan) in haar scholen diezelfde vrijheid voor de kinderen niet aanraakbaar maakt? Hoe kan je verwachten dat mensen opgroeien tot vrije en respectvolle burgers als je de kinderen niet de mogelijkheid geeft in die sfeer te groeien?! Dat begrijp ik niet! De mogelijkheid die Summerhill aan kinderen biedt om vrij en gelijkwaardig op te groeien en daarbij hun eigen menselijkheid geheel te omarmen lijkt me daarom een veel beter fundament om uiteindelijk mee terecht te komen in de huidige (westerse) maatschappij waar het maken van eigen keuzes (vrijheid) en de gelijkwaardigheid tussen de verschillende burgers zo centraal staan. Uiteindelijk moeten we allemaal eigen keuzes maken, in functie van ons eigen welzijn en geluk. Als je niet gradueel in de vrijheid en een gevoel van gelijkwaardigheid hebt kunnen groeien, maar steeds de aanwijzingen van leraren hebt gevolgd en daarmee het vermogen om eigen keuzes te maken en er van te leren bent verleerd, is het erg moeilijk om op je 18de, wanneer je officieel meerderjarig bent, wel al die keuzes te maken die dan plots van een leerling verwacht worden. Overigens wordt de gelijkwaardigheid van de verschillende burgers in onze maatschappij en wereld in de praktijk vaak genegeerd. Gelijkwaardigheid krijg je namelijk niet maar moet je opeisen. In de westerse ‘kapitalistische’ maatschappij blijft ‘vrijheid’ daarom vaak genoeg een excuus voor de uitbuiting en exploitatie van mensen, die niet voldoende assertief voor hun rechten kunnen opkomen. In die context valt op wat voor een anachronisme in feite ons schoolsysteem is (hiërarchisch opgebouwd en op dwang en verplichting gebaseerd) als je dit vergelijkt met de verlichte basis van onze maatschappij in het algemeen. Het lijkt er op dat ons onderwijs, zoals het nu georganiseerd wordt, die basis eerder ondermijnt en dat Summerhill, waar deze waarden wel centraal staan, de verlichte basis van onze maatschappij/samenleving ook echt een hart geeft. Ik weet niet wat er zou gebeuren als de Summerhill-principes breder zouden worden toegepast; het lijkt er in elk geval op dat mensen die van Summerhill komen zich niet de kaas van het brood laten eten en dat ook omgekeerd, niet bij anderen willen doen. Op Summerhill nemen kinderen verantwoordelijkheid op voor hun geluk en leren ze dat ook zo te doen dat het niet ten koste gaat van anderen. Of zoals Bill, mijn gastheer in Leiston het formuleerde toen ik hem vroeg wat hij vond van Summerhill: ‘De oud-leerlingen van Summerhill blinken niet noodzakelijk uit in academische prestaties (het kán wel) maar ze groeien op tot well rounded citizens’.

Toen ik tegen een boksbal begon te slaan was het effect dat ik soms erg hard en slecht gericht sloeg en daarbij dan mijn polsen bezeerde. Vooral mijn linker leek daar erg gevoelig! Ook werd ik er moe van en kreeg ik nog dagen later last van spierpijn. Zo bleek dat mijn woede bleef bestaan, maar het uiten ervan zich gedeeltelijk tegen me keerde… Ik zag in dat dit niet de goeie manier kon zijn. Tegelijk bracht deze woede me in contact met een energie, een energie waar ik zo van gedroomd had! Ik wist dat die er was, want er zijn periodes in mijn leven geweest dat ik me erg zelfzeker en onoverwinnelijk voelde, maar doorheen de jaren was ik het contact daarmee verloren. Op een uitrustwandelingetje na een sessie op de boksbal kreeg ik de ervaring alsof ik een soort cirkel, in feite een doorzichtige maar metaalachtig flinterdunne bol om me heen had, met een straal van ongeveer twee meter. Well rounded?! Ik had het gevoel dat ik de ‘deuken’ begon te zien in deze bol. Well rounded, het betekent dat deze grenzen goed zijn. ‘Ik sla de deuken uit mijn leven’, schreef ik op facebook. Het is godverdomme klote rotzooi…

De zee

De dag na Summerhill had ik nog tot de middag tijd voor ik zou vertrekken. Ik wilde een wandeling maken in de omgeving en vroeg een kaart aan Bill, mijn gastheer. Op die kaart bleek dat de zee veel dichter bij was dan ik gedacht had. Vlakbij!

De zee! Ik besloot er meteen naar toe te gaan…

Na ongeveer anderhalve mijl was ik er. Ik passeerde een indrukwekkende kerncentrale, met een halve bol boven de reactor, alsof het een sterrenwacht was. Een klein weggetje, naast een vakantiepark, voerde me naar de cliffs. Voor ik het verwachtte was ze er: de zee! Mijn hart sprong op in een boogje en een tijd lang was ik dronken van vreugde. Ik kon niets anders dan opgaan in haar golven…

Op de plaats waar ik was is de kust blijkbaar bezaaid met keien. De mooiste keien die ik zag! Elke kei was weer anders en er waren er hele grote, mooi afgeronde en kleintjes, met afgebroken hoeken. Geen enkele steen was perfect. En toch was elke kei een wereld in zichzelf. Ik filosofeerde dat elke kei als een mens is en dat de verscheidenheid van alle keien misschien te vergelijken is met de verscheidenheid van alle mensen. Ik raapte sommige keien op. De mooiste behield ik. Eén mooie, bijna doorzichtige geheimzinnig oranje stralend steentje deed me denken aan een edelsteen waar ik vroeger nogal aan gehecht was en die ik bij mijn geboorte van een tante gekregen had. Helaas was ik hem kwijtgeraakt. Ooit heb ik van een jongen die naar mijn prutsatelier kwam een substituut gekregen, dat echter nooit heeft voldaan. Ik sloot hem in mijn hand. Een steen teruggevonden…

Daarna waadde ik een tijdje door de zee en ging vervolgens zitten op het ‘kei-strand’. Ik groef mijn blote voeten in in de koude keien en gedachteloos verzonk ik voor uren in de golven van de zee!

Gelijkaardige posts:

• Zelfwaardering en een leuke collage!
• De jongen die zich verschool
• Broederschap
• Een nieuw begin
• Op naar een gezonde economie! – deel II

Ik ga mij volledig focussen op het doen van activiteiten die mij blij maken en doelen die mij inspireren. Voor een stuk moet ik ook nog ontdekken van welke activiteiten ik blij wordt en welke doelen mij inspireren! Dat ga ik dus fulltime uitzoeken! In eerste instantie zal ik me richten op een talent dat ik heb, hout, en daar mooie dingen in maken. Tegelijk dus ook voelen wat het met me doet. Het doen is het belangrijkste – en voelen wat mij het meest vervulling geeft! Ik ben benieuwd wat dit zal brengen…

Mijn leven de afgelopen jaren ging tussen angst en verlangen, maar heeft toch het meest aan de angst-zijde gezeten. Dat is niet echt wat ik wil! Sinds kort begin ik te voelen dat de kant van het verlangen haar rechten terug begint op te eisen! Goed voor mij

Maar nee, alle gekheid op een stokje: toen ik de middelbare school verliet dacht ik dat ik vrij was. Maar toen ontdekte ik dat ik geld verlang om te kunnen leven en begon het hele ‘angst-verlangen’ ding. Feitelijk heeft het te maken met mijn faalangst. Die heb ik nu niet meer maar die had ik deze jaren wel heel sterk. En die angst heeft weer te maken met de angst dat ik gestraft zal worden. In gebreke zal blijven en gestraft zal worden. Als ik mijn onderbewuste laat spreken dan zei het: ‘Als ik mezelf laat zien zoals ik ben, wordt ik doodgeschoten!’

Er zijn veel ‘oorzaken’ te bedenken waarom mijn onderbewuste ziel dat dacht. Maar de hoofdzaak is dat het mijn ‘volwassen’ leven begon te bepalen. Mezelf verstoppen in de anonimiteit werd een hoofddoel. Eerst in de universiteit (waar de strijd tussen angst en verlangen in het voordeel van de angst werd beslecht), dan in het doen van interimjobkes, waar ik anoniem (een beetje ) geld kon verdienen, maar voor de rest niemand echt vroeg naar mijn naam! Dat was niet fijn, maar ergens gaf het mij ook een illusie van veiligheid en geborgenheid omdat ik zo tenminste eten kon kopen. Klinkt zielig? Ja!

Door een verkering die slecht afliep met een meisje, werd ik wakkergeschud. Aanvankelijk leek het er op dat ik op dat moment in een nachtmerrie terecht kwam, maar het was het begin van het ontwaken, en dromen komen altijd vlak voor je wakker wordt hé! En nu is het dan tijd voor een nieuw begin. Ik voel me volledig hersteld. Dat heeft ook te maken met het feit dat deze verkering/relatie/liefde nu echt voorbij is. Laatst sprak ik nog met een vriend er over en daar kwam ook het staartje van deze liefdesrelatie te voorschijn! Leuke ervaring! En nu ook dat staartje er is en mijn relatie met … daardoor in het juiste licht is geplaatst, begin ik terug te leven! Een last valt van me af en dat is een eerste teken dat ik er klaar voor ben geworden om gewoon mezelf te zijn!

En dat ook te tonen Creatieve expressie wordt nu voor deze week het doel; waar het op aankomt is mezelf terug te winnen, de agorafobie van het mens-zijn te overwinnen en vorm te geven aan mijn leven zonder mij te storen aan wat een ander zou kunnen zien!

Een tweede teken dat maakt dat ik het gevoel heb helemaal hersteld te zijn is dat ik het illusionaire karakter van (ons) geld(systeem) heb doorzien. Dat is een geschenk. Paul Grignon heeft de wereld (en daarmee ook mij!) dit gegeven in de vorm van zijn film over ‘geld als schuld’. Die film heeft mij eerst geschokt! En dan voelde het aan als een bevrijding. Geld is iets, diep in de menselijke natuur geworteld en in die zin zullen er geldsystemen blijven bestaan – en nodig zijn! Maar nooit zal ik nog door geld geïntimideerd worden. Geld is zelf geen grotere waarde dan andere waarden, het vertegenwoordigt alleen waarde en maakt het mogelijk waarden uit te wisselen en bovendien, ik als mens, wij als gemeenschap hebben de macht, zelf ons eigen geld te scheppen! Dit is een weg met zoveel opportuniteiten voor creatieve geesten om in de toekomst mee aan de slag te gaan… Een eerste hoopvol teken is dit (over iemand die een nieuwe vorm van geld aan het uitvinden is), een tweede was dat ook in België iemand precies dit soort ideeën al eens heeft besproken en in ieder geval verlang ik vast om daar zelf ook deel van te zijn. Geld is niet iets om zich bang over te maken. Ons geldsysteem is nu een beetje ziek en nu lijkt het er op dat met het werk van mensen die in ander geld geloven middelen ontwikkeld worden die het geldsysteem – en daarmee ook onze economie, nieuwe levenskrachten zullen geven en genezen! Als je nog bang bent van, of onder de indruk bent van… geld: ik ben het niet meer, als dat jou enige hoop kan geven!

Liefde en geld, twee grote mysteries (zo begint de film van Paul Grignon) en precies daarin heb ik de afgelopen jaren zo veel krachtige lessen gekregen… Ik begin te geloven dat ik tot de gelukkigste mensen van de wereld begin te behoren

Allez, aan het werk, klein jongetje in Merijn! Hopla, op naar (een weekje en) een heel leven creatief expressief! Op naar een nieuw begin…

In liefde en Dankbaarheid…

P.S.: Een tijdje geleden ontdekte ik in mezelf het woordje ‘vrijmoedigheid’. Dat is precies wat ik verlang te zijn! Het betekent voor mij: vrij mijn verlangens leven. Er voor uitkomen, ook! Moed heeft te maken met het hart dat toch verder gaat, ook als de angst het samen doet krimpen. Overlaatst las ik een titel: The Courage to Create! In het hart zitten de verlangens. Welk ander verlangen kun je hebben dan het verlangen te creëren! Ik wens het je toe, met heel mijn hart – en mijzelf !

Gelijkaardige posts:

• Het idee dat er niet genoeg tijd is
• Op naar een gezonde economie! – deel II
• De missie van verdriet
• Gevoelens
• Wil je gelukkig zijn? Beweeg!

Ooit was ik bij een heel wijze life-coach en die vertelde mij dat verdriet betekent dat je niet op je eigen verlangens bent gericht. En verdriet had ik. Diep verdriet. En zijn boodschap aan mij was dan ook dat ik in het leven feitelijk niet op mijn ware verlangens was gericht.

Er zijn weinig gevoelens waar ik zo van kan genieten, waar ik zo vredig van kan worden, waar ik zo intens door vervuld kan zijn als de gevoelens van verdriet die ik van tijd tot tijd ervaar.

Dat lijkt een contradictie met het bovenstaande, maar wat verdriet met mij doet is: het geeft mij het gevoel dat ik dichter bij mezelf kom, misschien wel dichter bij wat ik ECHT verlang. Oh jee, die ‘echt’, ja, dat is een harde! (Mensen die het gevoel kennen zullen mij begrijpen.)

In feite is het verdriet een ‘time out’-gevoel. Het overspoelt mij. Het is als een warme zee die haar liefdevolle golven om me heen laat kabbelen.

Maar ‘time-out’ betekent dus time-out van wat? Waar geeft het verdriet me een vrijplaats voor? Het is een gevoel dat me zo overspoelt, zo meeneemt en dat zo urgent is, dat ik mij volledig gerechtigd voel mezelf even geheel time-out te geven van het hectische en ‘folly’ leven dat ik in stukken en brokken aan het leven ben. Het geeft mij de boodschap van: ‘Oooh, ga nu eens even zwaar in een zetel zitten en uithangen; van de zon genieten en even alles, maar dan ook alles wat je aan het doen bent en wat eigenlijk een afleiding lijkt te zijn van datgene wat je ten diepste verlangt, loslaten!’ Die missie van verdriet lijkt daarmee voor mij te zijn me dichter bij te brengen bij de eigenlijke kern, de diepere bron, de diepere tere en kwetsbare schat van echt, diep verlangen.

Ik zeg niet dat mijn leven geheel ‘folly’ is, integendeel, er zijn veel leuke kanten aan. Maar ergens gaat het toch voorbij aan iets dat ik ten diepste verlang en niet lijk te zien… Wat is het? In mijn gevoel van verdriet, diep binnenin, lijkt het te zitten. Als ik daar zou kijken, zou ik het zien.

Als jij verdriet in je leven ervaart, kun je dus in de kern daarvan misschien vinden wat je echt verlangt. En het verdriet lijkt dan een gevolg te zijn van al die dingen die je gedaan hebt en die aan dit verlangen voorbij zijn gegaan. Die het ontkend hebben… Die het – bijna – hebben vernietigd.

Maar gelukkig kan verlangen niet vernietigd worden. Gelukkig is er nog die boodschapper. Het verdriet die mij op liefdevolle toon komt zeggen: ‘Wie je ook bent (vul je eigen naam hier in), jij bent in feite dit vergeten! (Zelf in te vullen wat ‘dit’ betekent voor jou.)’

Voor mij, ik weet nog niet wat er in die kern werkelijk zit. Ik durf nog niet goed te kijken. Maar de mantel van het verdriet komt als een boodschapper op mij af en wijst mij op mijn hart. Mijn hart zal mij tonen wat ik echt verlang. De missie van mijn verdriet is mij te wijzen op wat ik verloren heb… Op wat ik nooit bezeten heb! Op wat ik van het leven met heel mijn hart en liefde verlang…

Verdriet, in zijn zachte vorm, niet in zijn pijnlijke, schrijnende, is een boodschapper die ik graag ontvang! Ik hou van hem…

Op een gegeven moment zal hij terug wegrijden. Op zijn witte paard. En het aan mij overlaten te bedenken, wat ik kan DOEN om mijn ware verlangens waar te maken. Ik weet ze wel. Hij heeft ze mij getoond.

Maar verdriet heeft dus een missie. Zo zie ik het nu. En als jij verdriet in je leven ervaart, alsjeblieft, doe jezelf dan een plezier en zoek, in de pijn, naar het verlangen!

Gelijkaardige posts:

• Het Hart
• Een nieuw begin
• Gevoelens
• Lieve lezer,
• Het idee dat er niet genoeg tijd is

David Wolfe, de man die aan Raw Food en het promoten van het verbouwen van natuurlijke producten zijn leven heeft gewijd, zegt dat het nodig is voor de mens om zonder schoenen te lopen aangezien de rubberen zolen van onze moderne schoenen de mens isoleren van de negatief gepoolde stralingen die uit de aarde komen. Een mens die hoger dan, zeg maar, anderhalve meter van de grond is en niet geaard is en dit voor een lange tijd, zal demineraliseren. Dat schijnt een ontdekking geweest te zijn van de NASA, aangezien men merkte dat de lichamen van astronauten die langdurig in de ruimte verblijven demineraliseren. Uit de kosmos komen positieve stralingen, uit de aarde echter negatieve stralingen. Om niet overmatig positief geladen te worden is het daarom noodzakelijk dat de mens voldoende met de aarde in contact blijft en dit kan door op blote voeten te lopen op de grond!

Deze wijsheid heeft David Wolfe niet alleen van zichzelf of van de NASA, maar ook van de van oorsprong Oostenrijkse filosoof en onwikkelaar van de antroposofie, Rudolf Steiner. Rudolf Steiner is ook de man van de (in België) zo genoemde Steinerscholen, waar ik zelf ook mijn hele ‘schoolcarrière’ naar toe ben gegaan. Bovendien behoort de filosofie van Rudolf Steiner bij mijn favorieten! Voor mij kwamen er dus twee dingetjes bij elkaar toen ik merkte dat de Raw Food ‘Guru’ die ik het meest fascinerend vind en van wiens boeken ik zo veel heb geleerd, ook iemand is die Rudolf Steiners werk heel goed kent en bewondert.

Op één van mijn wandelingen kreeg ik, misschien door het filmpje van David Wolfe waarin hij laat vallen dat lopen zonder schoenen gezonder zou zijn, plots zin om zonder schoenen te gaan lopen. Eerst dacht ik dat dit een beetje pijn zou gaan doen, maar als ik de brandnetels ontweek en scherpe takjes en doorns, dan bleek dat goed mee te vallen! Zelfs in het bos! Het bleek in feite een heel erg leuke ervaring… Over aardstralen en zo kan ik (voorlopig nog) niet zó veel zeggen, maar ik voelde mij wel wonderlijk gerevitaliseerd. Ik dacht ook dat ik het koud zou gaan krijgen aan mijn voeten, aangezien ik dat altijd ervaar als ik met blote voeten stilzit, maar nu ik aan het wandelen was had ik daar absoluut geen last van, ook al was het gras zelfs een beetje nat! Integendeel. Dit was fris en revitaliserend en het begrip koud was niet echt van toepassing…

Het had ook een bevrijdend effect. Ik voelde een bevrijd, heel erg enthousiast gevoel hierbij! (Wat ook kan komen doordat het de eerste keer was. )

Er zijn overigens nog ervaringen die ik voelde, en gedachten die zich daarbij aanknoopten. Ik leek plots te voelen via mijn voeten hoe groot de aarde is… Ik heb vaak geprobeerd, gevoelsmatig en liggend op de grond, de grootte van onze aarde te voelen waar wij met z’n allen op leven. Ik zeg graag ‘onze aarde’, omdat het me niet duidelijk lijkt waarom de aarde van iemand zou zijn en vooral niet eigenlijk waarom ze NIET van iemand zou zijn. en dus: van iedereen!

Deze poging, mij de grootte van de aarde niet alleen mentaal voor te stellen, maar ook onder mij te kunnen voelen, lukte op deze manier echter nooit echt. Nu daarentegen, wanneer ik zonder schoenen loop, voel ik plotseling hoe klein eigenlijk het oppervlak is waarmee mijn voetzolen de aarde raken en ook… de grootte van onze aarde zelf. Intuitief. Op een intuitieve manier kon ik voelen hoe de verhoudingen aarde-mens eigenlijk precies liggen..!

In vergelijking met lopen op schoenen is dit toch een heel groot verschil. Ik heb het gevoel dat schoenen het belang van de mens overschatten. Met schoenen heb ik het gevoel dat ik óver de aarde ga, en ook dat (wat niet zo onlogisch is, feitelijk) het oppervlak dat de grond raakt (mijn schoenzolen) groter is (en lomper). Zonder schoenen verandert zowel het gevoel van wendbaarheid en vrijheid als (raar genoeg schijnbaar een beetje in tegenspraak hiermee) het gevoel van verbondenheid met de aarde. Er gaat werkelijk een energie uit van de (grootte) van de aarde, die doorheen het hele lichaam trekt en de vitaliteit en het gevoel van veiligheid bij mij vergroten (hééééél erg belangrijk!).

Er is nog iets ‘raars’ hierbij gaande. Met schoenen blijkt dat ik (onderbewust) het gevoel heb dat de relaties met andere mensen belangrijker zijn. Ik heb meer het gevoel dat ik van jou en anderen echt afhankelijk ben en dat daarom de aard van onze relatie van extreem belang is. Zonder schoenen daarentegen wordt de relatie met de aarde belangrijker. Het gevoel van veiligheid is niet meer afhankelijk van de relaties die ik heb met de mensen rondom mij, maar vloeit voort uit het feit dat de grote aarde, energetisch, in mij verderloopt. Het is niet elkaar waar we, voor ons voortbestaan en welzijn, van afhankelijk zijn. Het is de aarde. De aarde is het meest basale.

Met schoenen aan heb ik het gevoel dat relaties met andere mensen juist extreem belangrijk zijn en voel ik mijn verbondenheid met de aarde veel minder. De aarde wordt vergeten.

Bovendien wordt mijn grootte dus in een juister perspectief geplaatst. Het is niet dat ik klein ben en de aarde groot: daar gaat het niet om, want ik en de aarde zijn verbonden. Maar het perspectief wordt juister, waarder. Het is alsof je na jaren terug komt in een huis waar je als kind hebt gewoond en zegt: ‘Och, was het maar zo klein!’ Maar dan in de omgekeerde richting: je staat plots met blote voeten op de aarde en voelt: ‘Och, is de aarde zo groot! In dat geval heb ik mij als ‘kleine’ mens die verbonden is met deze aarde helemaal voor niets ‘druk’ gemaakt!’ Zo ongeveer zou ik deze ervaring kunnen omschrijven…

Niet alleen de verhouding aarde-ikzelf verandert hierdoor voor mij, ook de verhouding tussen de aarde en andere mensen in het algemeen. Doordat de aarde groter wordt en de mens kleiner wordt (in verhouding tot elkaar), krijg ik ook het gevoel dat de ruimte rondom mij groter wordt en dat er in feite meer ruimte rondom mij ontstaat voor ontmoeting met andere mensen en vrijheid. Het wordt gemakkelijker om gedesinteresseerd met mensen om te gaan. Ze zijn immers niet meer zo ‘belangrijk’ voor mij. Ook zij leven gewoon van de aarde, net als ik, en mijn verhouding met anderen verandert dan van een ‘economische’, ‘geïnteresseerde’ naar een vrije en gedesinteresseerde houding. Het gevoel van ‘competitie’ valt weg. De aarde is groot genoeg! En dat is nu niet alleen maar een wetenschap, maar ook een gevoel! (In feite lijken we met z’n allen toch het omgekeerde te geloven, aangezien vaak wordt gezegd dat de aarde overbevolkt is – iets waar ik nog niet helemaal uit ben…).

Zou het kunnen dat wij mensen elkaar beter zouden begrijpen, als we meer op blote voeten zouden lopen? Het is opmerkelijk dat spreekwoorden met ‘schoen’ of ‘voet’ er in het hebben over het verschil in ‘status’, ‘geluk’, economisch welvaren, enz. Zoals bijvoorbeeld: ‘op grote voet leven’, ‘niet in iemands schoenen willen staan’, ‘wie het schoentje past trekke het aan…’ Schoenen lijken te focussen op de verschillen tussen de mensen. Op de plaatsen waar we elkaar eigenlijk niet echt begrijpen, of niet met elkaar zouden willen ruilen, of juist wel, maar dan ten koste van onze eigenheid (zie de zusters van Assepoester die, om het schoentje te kunnen aantrekken, hun voet verminken). En denk ook aan – wie was toch ook al weer dit personage? – uit de Griekse mythologie die op basis van de voeten en tot haar eigen grote teleurstelling Poseidon, de watergod, als minnaar koos, terwijl ze eigenlijk verliefd was op Zeus! En Poseidon had mooie voeten, aangezien hij steeds blootsvoets liep door het water, God van de zee als hij was! Met andere woorden: focus nooit op hoe de ander met de grond in contact staat, maar focus liever op je eigen connectie met de aarde. Als je je openstelt voor die energie merk je hoe weinig je nog van anderen echt afhankelijk bent. De aarde voedt je.

Naaktheid geeft een kwetsbaar gevoel. Naaktheid maakt het in feite moeilijker om op een vrije manier met elkaar om te gaan, lijkt mij (ik weet niet hoe het is als we daar aan zouden ‘wennen’, als dat überhaupt mogelijk is!). Ook blote voeten op het gras geven wel dit kwetsbare gevoel. Maar het is niet zo sterk als wanneer het volledige naaktheid zou betreffen. Het is meer het gevoel van: ‘Oh, is dat ons ware formaat?’ En: ‘Is dat het ware formaat van de aarde?! Wat kan er dan nog misgaan?’ Het is een gevoel van kwetsbaarheid in veiligheid, want de aarde geeft energie!

Er is een ‘nederigheid’ die bestaat uit het (artificieel) verkleinen van de mens. Men probeert nederigheid (in de mens of in zichzelf) op te wekken door de nadruk te leggen op de eigen of op onze kleinheid. Er bestaat echter ook een gevoel van ‘nederigheid’ dat voortvloeit uit een (plots) besef van hoe groot en mooi het alles buiten ons wel is! Het heelal, het universum, de natuur, je kunt het noemen zoals je wilt… Het gevoel is dan meer een soort van bewondering en de nadruk ligt niet op onze nietigheid, maar op de grootsheid van het al. Ik ervaar echter dat het lopen op blote voeten bij mij nog een ander gevoel opwekt, dan één van deze twee. Het geeft mij niet het gevoel dat ik zelf een klein, miezerig mensje ben dat de aarde bovendien nog kapot maakt ook. En het geeft mij ook niet in de eerste plaats het gevoel dat de aarde (of het heelal) een groot wonder is, waar ik met bewondering naar kan kijken. Het geeft mij het gevoel dat ik echt verbonden ben met de aarde, op gelijke voet sta er mee (sic!). Het geeft mij ook het gevoel bovendien van de heersende proporties tussen mij en de aarde. Daarmee echter ook van de heersende proporties tussen de aarde en de andere mensen, waardoor tenslotte mijn gevoel van verbondenheid (in feite van vrijheid) tegenover de andere mensen vergroot. Stel je voor dat je met je blote voeten in het gras staat. Het gevoel is dan een verbondenheid met het grotere geheel, in feite: de aarde, die niet via het hoofd loopt maar via de voeten! Ik ervaar dit als een erg vreugdevolle, springerige, fijne, vitaliserende ervaring. Ze doet me eerder denken aan de indianen dan aan één van de grote wereldgodsdiensten, wereldbeschouwingen en/of zelfs de wetenschap… Ik voel me dankbaar tegenover deze aarde die ons de mogelijkheid geeft om op een vrije manier met elkaar om te gaan. Op gelijke voet inderdaad!

Gelijkaardige posts:

• Op naar een gezonde economie! – deel II
• Op naar een gezonde economie! – deel I
• Ochtendroutine & avondritueel
• Jouw belangrijkste relatie
• Dankbaarheid

Met verbazing en vreugde heb ik naar deze presentatie van de successchrijfster Elizabeth Gilbert geluisterd – en gekeken! Bekijk het nu, het is zo veel beter dan ik hier er over kan schrijven! (Video duurt net geen 20 min.)

Elizabeth Gilbert vertelt echt hoe het is creatieve verlangens (talenten, neigingen, …) te hebben maar bevangen te worden door de angsten bij creatieve inspanningen voor de uitkomst ervan. Het is namelijk hoogst onzeker hoe anderen zullen reageren op wat jij maakt, maar voor jou als kunstenaar desondanks zó belangrijk…

Elizabeth Gilbert vertelt eerlijk over haar eigen gevoelens hierbij en doet dit zonder haar gevoeligheid te verbergen. Mensen die hooggevoelig zijn zouden dit zeker moeten bekijken…

De oplossing voor de angsten van een kunstenaar waarmee Elizabeth Gilbert naar voren komt heeft mij even perplex doen staan. Gefascineerd en geboeid heb ik zitten luisteren… En het lijkt me zo juist! Het is een verademing. Het is vrijheid voor mensen met creatieve neigingen, die toch een grote gevoeligheid hebben voor hoe ze beoordeeld worden (wie is er niet zo ) En ze raakt daarbij aan een ‘wereld’ die wij als mensen denk ik missen (ik in ieder geval)…

Haar interpretatie is dat de oude Romeinse en Griekse cultuur geen last had van het minderwaardigheidscomplex dat kunstenaars zijn gaan beginnen krijgen bij de opkomst van de moderne tijd en in onze cultuur. Voor de oude Grieken en Romeinen was de creatieve act sowieso iets hoogstaand en waardevol. Zeg je nu echter dat je kunstenaar wilt worden, of schrijver, dan trekt men de wenkbrouwen op en krijg je de raad eerst maar eens een fatsoenlijke job te zoeken! De vraag die Gilbert zich stelt is daarom: hoe kan je jezelf beschermen tegen deze scepsis en de enorme druk die daardoor op de schouders van de (would-be) kunstenaar (de creatieve mens) wordt gelegd?

Ze legt uit dat de oude Grieken en Romeinen het kunstzinnig proces zagen als een interactie tussen de mens en een genius (genie, of demon) buiten de kunstenaar! De mens is wel degene die creëert, maar hij doet dat niet alleen. Hij of zij treedt in interactie met een ‘genie’ (of meerdere?), die hem of haar daarbij inspireert. Deze oude visie is echter gaandeweg veranderd naar een visie waarbij de kunstenaar zelf als het genie wordt gezien. Creatieve mensen worden dan een soort aparte diersoort en zeggen dat je creatief werk wilt doen betekent meteen een ongelofelijk zware claim die jouw omgeving niet makkelijk zal verteren. Jij een schrijver? Vergelijk jij je echt met dat handjevol schrijvers die van hun pen kunnen leven, die echte genieën zijn? Hoor je bijna. Jij een genie?! Dit legt dan, onbedoeld en onbewust de zo ongelofelijke druk op de schouders van mensen die creatief werk willen doen. (Dit geldt niet alleen voor schrijvers, natuurlijk!) Een druk die, ironisch genoeg, echter dodelijk is voor de creativiteit van een mens, als je je daar niet voldoende tegen beschermt. Een kind weet dat als er verwachtingen zijn echte creativiteit makkelijk wordt gedood.

De visie, die me juist lijkt, dat de creatieve mens communiceert met geesten buiten hemzelf, en dus voor de creatieve uitkomst niet helemaal verantwoordelijk is, kan de druk verlichten en terug ruimte scheppen, echt de wereld van de kunst te exploreren op een onbevreesde manier. In dialoog te gaan met het ‘genie’, en de druk het ‘genie’ zelf te zijn op de schroothoop te gooien… Laat je eerder in met het fascinerende bestaan van een geestelijke wereld buiten jezelf! Een aanrader als je je zo breekbare self-esteem als prettig gestoorde creatieveling op wilt vijzelen!

Bovendien vertelt Elizabeth Gilbert op een grappige en sprankelende manier met anekdotes hoe creatieve mensen er zo in slagen hun vrijheid niet alleen te bewaren tegenover de mensen in hun omgeving, maar ook tegenover de ‘geesteswereld’ zelf waar ze hun inspiratie halen… Heel erg funny!

Veel plezier met deze zonnige video…

De mens haalt zijn grootheid niet alleen uit hemzelf. De mens haalt zijn grootheid ook uit zijn bereidheid, in interactie te treden met wat buiten hem is! In interactie te treden en daarvoor de gevoeligheid op te bouwen. Creatief zijn is zoeken naar je ‘genius’…

Gelijkaardige posts:

• Broederschap
• Een nieuw begin
• Op blote voeten
• Lieve lezer,
• Het idee dat er niet genoeg tijd is