Mijn bewustzijn
voor het eerst ongestoord
De vrede
teruggekeerd, bij mij.

Het vliegje, als mijn enige gezel
In deze zondoorgoten kamer
even dit moment
- van gestolen vreugde! Gelijkaardige posts:

• Fascinerende video over het koesteren van je creativiteit
• Dankbaarheid
• Vind je talent met strengthsfinder 2.0
• Een kleine episode met sneeuwklokjes!
• Zelfwaardering en een leuke collage!

In die film komt een discussie voor tussen het hoofdpersonage Valentine (Irène Jacob), en een oude heer (Jean-Louis Trintignant) die als gepensioneerde en verbitterde rechter de telefoongesprekken van zijn buren bespionneert. Valentine rijdt met haar autotje zijn hond, Rita, aan en zo komt ze bij hem terecht. Hij vraagt haar: ‘Waarom heb je Rita van de straat geraapt?’ Haar antwoord: ‘Ik had haar overreden. Ze was gewond, ze bloedde’. Hij is sceptisch en zegt: ‘Anders had u zich schuldig gevoeld en zou u spijt hebben gekregen. Dan had u vast gedroomd van een teefje met een verbrijzelde kop’. Ze ontkent dit niet en zegt ‘Ja’. ‘Voor wie hebt u het dus eigenlijk gedaan?’ is daarop zijn ultieme vraag.

Met een blik die over lijkt te lopen van medelijden antwoordt ze: ‘U vergist zich’. ‘In welk opzicht?’ vraagt hij direct. ‘Helemaal. In alle opzichten. U hebt het helemaal mis’.

‘Met u kan je eigenlijk alleen maar medelijden hebben’, zegt ze ook nog, vlak voor ze vertrekt. En op de valreep: ‘Ik weet niet of u het weet, maar de hond krijgt kleintjes’.

De emoties spreken meer hier dan de woorden. De vraag is natuurlijk niet: ‘Heb je mijn hond teruggebracht omdat je zelf van je slechte gevoel af wilde komen?’ De vraag is: Waarom krijgen we een slecht gevoel als een ander, zelfs een hond, zou ik durven zeggen, in nood is? Waarom geeft mijn maag alles weer over, als ik ondervoedde kinderen zie met vel over been en extreem opgeblazen buiken en vliegen in hun ogen? Waarom springen de tranen me in de ogen als ik familieleden van slachtoffers van de nu terecht staande generaal Mladic op het nieuws aan het woord zie; bij één machteloos handgebaar?

Broederschap is niet één of ander ideaal dat men, ten tijde van de Franse revolutie, met geweld in ons in heeft proberen te stampen door propaganda, als gevolg van angst of simpelweg met de hulp van bruut geweld, zoals bijvoorbeeld het nazisme of andere zogenaamde ‘idealen’. Het is een ‘ideaal’, als je het zo wilt noemen, dat in ons zit, in onze onderbuik en we kunnen niet anders dan er aan toegeven.

Waarom zou ik mij slecht voelen als ik een ander in moeilijkheden zie? Ik ben toch heer en meester over mijn innerlijk? Eerder in het gesprek zegt Valentine, op de smalende suggestie van de oude rechter dat ze zich misschien beter zou voelen als ze boodschappen zou gaan doen voor de zieke buurvrouw die hij afluistert: ‘Misschien voelt zij zich dan beter’.

In de film klinkt dat niet moralistisch. De vraag is gewoon waarom we de omweg nodig zouden hebben over het geluk van een ander om zelf gelukkig te zijn, als het waar is dat die daar niets mee te maken heeft.Gelijkaardige posts:

• Een nieuw begin
• De meest troostende filmscène
• Op naar een gezonde economie! – deel I
• Een kleine episode met sneeuwklokjes!
• Mijn levenslijn (watch me grow)

• 30-Dagen proef Raw Food Dieet: dag 11
• 30-Dagen proef Raw Food dieet: dag 14
• 30-Dagen proef Raw Food dieet: dag 18
• Gevoelens
• 30-Dagen proef Raw Food dieet: dag 6

- © Merijn Fagard, 24-4-2009Gelijkaardige posts:

• De jongen die zich verschool
• Raw Food Potluck over exact 7 dagen in Brugge!
• Hoe gemakkelijk en snel haver koken?
• 30-Dagen proef Raw Food dieet: dag 2
• Wil je gelukkig zijn? Beweeg!

De eerste twee van deze filmen heb ik al gezien, en vooral de tweede, Blanc, heeft me erg aangegrepen. Het gaat om een Poolse immigrant die in Parijs getrouwd is met zijn Franse vriendin. De film begint in de rechtbank waar zij vraagt om van hem te scheiden omdat hij sinds hun huwelijk niet meer kan voldoen aan hun sexuele verlangens (hij krijgt hem niet meer omhoog). Zij wil van hem scheiden, maar hij denkt dat het tussen hen nog niet gedaan is en zegt dat hij alleen meer tijd nodig heeft om hun – sexuele – relatie terug te doen werken. Omdat hij echter niet goed Frans spreekt en in de rechtbank ook niet echt geholpen wordt hierom krijgt hij niet de kans zich voldoende uit te drukken en wordt hun huwelijk ontbonden. Ook zijn bankrekening wordt geblokkeerd en zonder geld en zonder huis komt hij dus aan lager wal te zitten. Na de rechtzaak zien we hem nog in het huis van zijn ex-vrouw, waar hij haar vraagt om met hem mee naar Polen te komen, maar ze weigert. Ze steekt de gordijnen in brand, vertelt dat ze de politie zal zeggen dat hij dat heeft gedaan om wraak te nemen en zet hem zo het huis uit.

In de Parijse metro ontmoet hij een mysterieuze landgenoot, die hem uiteindelijk in een koffer terug naar Polen smokkelt. Dit lukt, maar niet zonder kleerscheuren! De mooiste scène vind ik echter die waarbij Karol, de hoofdpersoon, deze mysterieuze man doodschiet, op diens eigen vraag en tegen betaling, in een verlaten metrogang. Deze man, die het ogenschijnlijk goed stelt met ook een vrouw en twee kinderen stapt uit het leven maar wil zijn geliefden de idee niet aandoen dat hij zichzelf zou hebben gedood. Het moet dus lijken op een moord. De poging hem te doden mislukt echter, het schot, van een gaspistool (?), blijkt maar een losse flodder, omdat de onervaren schutter was vergeten het magazijn in werking te stellen. Geëmotioneerd vraagt hij of het slachtoffer nog steeds dood wil en deze knikt nu van nee.

Daarop volgt het meest schokkende gedeelte, dat mij het meest diep heeft geraakt. Karol, de jonge hoofdpersoon vraagt: “Waarom?” Die vraag wordt echter niet beantwoord, tenzij met een bepaalde gezichtsuitdrukking. Schijnbaar uit het niets zegt Karol dan: “Mikolaj, iedereen lijdt”. Waarop zijn vriend, die op een soort vaderfiguur lijkt, hem antwoordt: “Dat weet ik. Ik wilde alleen minder lijden”…

Dat dit alles bevrijdend is zien we vervolgens in de volgende scène, waarin de twee mannen spelen op het ijs en zich terug voelen alsof ze 18 jaar zijn!

Voor mij was heel deze scène een enorm troostende scène om te zien. “Iedereen lijdt”; je zou kunnen denken dat dit een deprimerende uitspraak is. Maar als je dit anders bekijkt dan kun je ook zeggen dat mensen dus daadwerkelijk gelijkwaardig zijn, ondanks de ongelijkheid die er tussen ons allemaal is (op de gebieden van rijkdom, gezondheid, ‘geluk’, etc). Als iedereen lijdt dan blijken deze verschillen slechts schijn, omdat ook de rijkste man lijdt, en alle anderen. De mysterieuze, gelukkige, gearriveerde zakenman heeft iets defaitistisch. Hij wentelt zich niet in zijn succes en kan ook niet genieten van zijn gezin. Een tijdje later in de film zien we hem echter toekomen bij zijn huis, terwijl hij (kerst?)cadeautjes voor zijn familie uit zijn auto is aan het laden…

Er is een lijden dat van iedereen is, ondanks de verschillen. Het heeft daarom geen zin er als enkeling aan te willen ontsnappen. Dat hoeft ook niet. Tegelijk is dit de pure bevrijding, iets dat troost biedt en moed geeft om verder te gaan in een moeilijke periode. Zo heb ik dat ervaren. Voor mij was dit het meest troostgevende dat ik in jaren heb gehoord.

Dit betekent niet dat dit lijden onoverkomelijk is. Het heeft meer te maken dat zo lang er één van ons lijdt, iedereen lijdt. Niet omdat het moet, maar omdat dit in onszelf zit. Omdat wij dit zelf, op een heel erg diep niveau, zo lijken te willen. Zo lang er één iemand pijn heeft, zo lang er één iemand lijdt, zijn we solidair en lijden we ook. Je zou het ook zo kunnen zeggen: compleet geluk is niet mogelijk, zo lang er nog (mensen) zijn die in erbarmelijke omstandigheden leven. En dat resulteert in een soort weten: iedereen lijdt. Eigenlijk hoeft dit niet eens gezegd. De mysterieuze, gearriveerde zakenman die dood wil weet dit ook, zegt hij, hij wilde alleen maar minder lijden.

Misschien dat uit het onvermogen dit te aanvaarden, machtspogingen ontstaan van anderen (in alle mogelijke contexten) om ons ‘gelukkig’ te maken. Maar dat is de andere kant van de medaille, waarover de eerste film, Bleu misschien wel een beetje gaat: men kan een ander niet gelukkig maken. Dat kan alleen die ander zelf! Of, misschien anders, het gaat niet zonder het initiatief, of een soort ‘instemming’, een ontvankelijkheid voor wat je te bieden hebt van die ander. Waarom is vrijheid zo belangrijk? Omdat een mens in gebondenheid, ook als die met de zogenaamd ‘beste’ bedoelingen geschiedt, niet de vervulling, noch het geluk vinden kan die iedereen verlangt.

‘We lijden allemaal’ plaatst ons, ondanks alle verschillen tussen mensen, in een bel van gelijkwaardigheid, bekendheid met elkaar ook, dat dieper zit dan woorden en daden. We zijn allemaal losse partikeltjes en we lijden allemaal. Ik weet dat ik aan het lijden van de ander niets kan doen, de noodzaak om hem en gebeurtenissen te manipuleren ontstaat dus helemaal niet. Aan de andere kant is dit ook een keuze die mij doet beseffen dat wat ik ook doe als vrije mens, hoe ik mijn vrijheid ook inzet om zelf gelukkig te worden, dit gaat mij niet lukken in de ultieme zin omdat iedereen lijdt, ook ik, no matter how succesfull I am, ongeacht hoe succesvol ik ben, dus. Dat is, voor mij, een enorm troostende gedachte gebleken. We do care! Het kan ons wat schelen…

Ik zou hier graag tonen waarom ik denk dat het een keuze is om zich wat aan te trekken van het lot van een ander. Er is een filosofisch gedachte-experiment dat gaat als volgt. Stel dat geluk een bepaald gevoel is, dat we willen bereiken. We verlangen er naar in dit gevoel van vervulling te komen en dat is dan ook het doel waarmee de verlichte mens al zijn middelen inzet, inclusief zijn (ook politieke) vrijheid, die hij daarvoor nodig heeft. Nu is het zo dat we gevoelens in een mens kunnen opwekken door de hersenen electrisch (of anderszins) te stimuleren. In ieder geval, dat dit mogelijk is is ook een vooronderstelling van het experiment. Stel nu dat er een machine zou bestaan die, als je jezelf daaraan aankoppelt, jou dit gevoel van geluk, van vervulling geeft. Dat wil zeggen: jij voelt je, zolang je aangekoppeld bent aan deze machine, werkelijk gelukkig! De vraag is dan: ben je bereid jezelf voor de rest van je leven aan een dergelijke geluksmachine aan te koppelen?

De reden waarom we ‘nee’ zeggen is denk ik de volgende. Aankoppelen aan de geluksmachine maakt ons gelukkig. De prijs die men daarvoor betaalt is echter afkoppeling van een belangrijk stuk van de werkelijkheid. Een deel van het echte geluk betekent echter open en betrouwbaar in contact staan met de werkelijkheid, hoe pijnlijk die wellicht ook is. Vanaf een bepaald moment ontvluchten we die grens wel, bijvoorbeeld door flauw te vallen of dood te gaan, maar dat is dan toch onwillekeurig. Uiteindelijk denk ik dat we ‘een gevoel van geluk’ minder inschatten dan dit contact met de werkelijkheid. Het is voor ons iets wat deel van het pakket van ‘geluk’ dient te zijn. We voelen aan dat we het hangen aan een zogenaamde geluksmachine niet als werkelijk geluk willen beschouwen.

De keuze om te lijden zit daarin vervat. Niet noodzakelijk, maar wel in die zin dat mocht de werkelijkheid lijden bevatten, dan willen we daarmee in contact staan.

Het kan ons schelen, ook als we er niets aan kunnen doen. Het zou kunnen dat individuen ongeluk en lijden voor een groot stuk aan zichzelf te danken hebben, zoals veel rechtse partijen suggereren (die vaak bevolkt worden door mensen die zeer veel belang hechten aan de grenzen tussen hun bezit/verdiensten en het bezit/de verdiensten van anderen). Aan de andere kant staat de ‘linkse’ politieke kant, die solidariteit in het vaandel voert, maar die, omdat ze tot actie wil overgaan en anderen daardoor wil helpen, er toe overgaat, misschien zelfs nog voor dat de mensen zelf hebben kunnen bestemmen waar hun geluk ligt, hen te dwingen in een collectief gareel. Dat is geen bevredigend en gelukkig leven.

Democratie is een uitdrukking van de erkenning dat we allemaal gelijk zijn, ondanks de overduidelijke en niet onder de tafel te vegen of weg te nivelleren verschillen. We zijn allemaal anders, maar staan ook graag in contact met elkaar. En de democratie is een poging, om dit contact te realiseren op een open, vrije, geweldloze en zelfverantwoordelijke manier. Democratie gaat er van uit dat wij allemaal partikeltjes zijn, maar ook dat we partikeltjes zijn die in zichzelf een dynamiek hebben van liefde naar de ander toe. Ik gebruik hier het woord liefde omdat ik denk dat, juist begrepen, dit woord een betere beschrijving biedt van wat er werkelijk gebeurt dan woorden als tolerantie of respect, die vaker in een maatschappelijke context worden gebruikt. Dat doen we misschien uit voorzorg, omdat het woord liefde vaak verkeerd geïnterpreteerd wordt. Misschien zijn we er, daarom, ook een beetje bang voor. Ik ben dat toch in ieder geval wel wat…

Vrijheid is een grondrecht. Maar het wordt niet overal gegarandeerd. Het wordt door individuen bevochten, die dat vaker dan we zouden willen geloven en wensen met hun leven bekopen. Dit is nu het geval, in de Arabische wereld. Dit was ooit ook het geval tijdens de Franse Revolutie. Het is ook op zo veel andere ogenblikken in onze vaak zo droevige collectieve wereldgeschiedenis zo gegaan. Het beginsel van de gelijkheid tussen mensen beginnen we eerst nog maar te be-experimenteren. Iedereen is gelijk voor de wet. Elke mens is gelijk aan de andere wanneer het er om gaat die wet op te stellen, te stemmen en vast te leggen. Ondanks die gelijkheid zijn er immense verschillen, deels door lot, deels als gevolg van een verworven vrijheid. Onder die vele verschillen ook vaak machtsongelijkheid. De gelijkwaardigheid van alle mensen houdt in dat die machtsongelijkheid niet in het voordeel van de ene of de andere wordt uitgeoefend, maar in balans, op een blinde manier, zodat iedereen minstens evenveel kans krijgt om op een vrije manier zijn/haar leven op te bouwen.

Het lijden is geen noodzakelijk deel van onze menselijke conditie, dat geloof ik niet. Maar als het er is dan is het niet enkel het lijden van die ene persoon die het ondergaat, maar van ieder ander die zich er bij betrokken voelt. Er zit troost in deze erkenning van de gedeeldheid van het lijden. Er zijn mensen die om mij geven, ook al kunnen (of wensen) ze niets voor mij (te) doen. En ook omgekeerd geef ik om anderen, ook al voel ik mij vaak machteloos in het gezicht van hun ellende. Dit betekent niet dat ellende een deel van ons bestaan hoeft te zijn, maar zo lang ze er is raakt het mij wel.

Dat dit bevrijdend is heb ik ook gemerkt. De bedoeling is niet in die ellende te blijven of om daar niets aan te doen! Juist de erkenning dat ze er is geeft de mogelijkheid ze van me af te werpen!

Als ‘iedereen lijdt’ ben ik niet meer de enkeling die verdoemd is te ploeteren tegen een ondoordringbare smurrie. Ik ben deel, op mijn eigen individuele, vrije manier van een veelheid van individuen die allemaal ploeteren tegen het monster en die gezworen hebben hun deel van de last niet af te leggen voor deze last helemaal verdwenen is! De enkeling die boven het lijden staat bestaat niet echt; het blijft een weg om daar boven te gaan staan en sommigen proberen die ook, maar dit blijkt uiteindelijk toch een doodlopende weg als men beseft dat deze inhoudt dat men het contact met de werkelijkheid verliest.

Hoe eindigt het uiteindelijk met het koppel in de film blanc? Uiteindelijk worden de rollen omgedraaid. Terug in Polen en na het schietincident (eigenlijk al daarvoor) stort Karol zich met overtuiging in het geld, geholpen door zijn mentor, die hij bijna gedood had. Hij verdient geld omdat hij ‘het nodig heeft’ en motiveert zichzelf ook met een ideaalbeeld van zijn geliefde dat eerst in stukken uit elkaar is gevallen, maar dat hij nadien weer voorzichtig aan elkaar heeft gelijmd.

Hij maakt daarbij gebruik van de legale mogelijkheden die een opkomend kapitalistisch economisch bestel in de het ex-soviet gebied Polen hem (en ook anderen!) te bieden heeft. Sommige interpretatoren vinden het nodig te vermelden dat wat hij doet er eigenlijk juist wat illegaal uitziet. Je zou het echter ook zo kunnen zien dat wat hij doet om het geld te verdienen wellicht legaal is, maar dat er tegelijkertijd nu eenmaal vanuit een bepaald standpunt immoreel lijkende aspecten aan een kapitalisctisch economisch bestel kleven. Wat ook de waarheid is, hij maakt van deze mogelijkheden gebruik en verzamelt hij op die manier heel wat geld.

Vervolgens schrijft hij een testament dat bepaalt dat al zijn geld bij zijn ex vrouw terecht moet komen, wijst hij zijn zakenpartner en mentor aan als executeur-testamentaire en organiseert hij vervolgens een schema waardoor het er op lijkt dat hij inderdaad overleden is. Uiteindelijk raken op die manier de rollen echter omgedraaid. Zijn ex Dominique komt in een Poolse gevangenis terecht, op beschuldiging van moord op haar ex man voor diens geld. Karol, die het allemaal zo geregeld had ontdekt in de loop van dit proces ook dat zijn ex vrouw nog van hem houdt en de film eindigt dan met een scène waarin hij in tranen naar haar opkijkt en zij naar hem in tekentaal hun relatie bekendmaakt van achter een getralied raam.

Deze film heeft mij diep geraakt. Het thema van de maatschappelijke gelijkheid krijgt kleur door het te tonen aan de (on)gelijkheid in een relatie tussen man en vrouw, waar dit thema misschien nog wel het meeste thuishoort, in ieder geval een zware rol speelt. En deze film bevat bovendien een wijsheid die zo diep is dat ze troostend kan zijn.

Gelijkaardige posts:

• De zon
• Gevoelens
• Wil je gelukkig zijn? Beweeg!
• Mijn levenslijn (watch me grow)
• Broederschap

Een tijdje geleden heb ik de school voor zelfvertrouwen bezocht. Dit is een drie-daagse training waar je kunt leren om zelfvertrouwen op te bouwen. Naar aanleiding van de tweede trainingsdag was ik de uitdaging aangegaan een collage te maken die niet mooi mocht zijn maar wel met ‘passie’ als thema…

En dit is dus het resultaat!

Het grappige is dat ik er veel van geleerd heb, vooral dan over allerlei taboe’s die in mijzelf aanwezig zijn! Dat was interessant!

Zonder de school voor zelfvertrouwen zou deze collage er zeker nooit gekomen zijn. Het ding is dat ik voordien altijd vond dat ik niets mocht doen dat ‘nutteloos’ is; en in mijn ogen is het maken van een collage als deze inderdaad volslagen nutteloos!

Daarbij reiken de docenten/trainers van de school voor zelfvertrouwen een techniek aan om dit soort van blokkades op te heffen. Van deze techniek heb ik bij het maken van deze collage veelvuldig gebruik gemaakt

Het was fijn om deze collage te maken! Mijn zelfvertrouwen begint er van te groeien… Geniet van deze collage en van een 2011 met veel zelfvertrouwen! Gelijkaardige posts:

• De jongen die zich verschool
• Een nieuw begin
• Hoe gemakkelijk en snel haver koken?
• Schoonheid en kracht
• Broederschap

Dat lees ik op de website www.detijdloopt.be over de millenniumdoelstellingen. Dit betekent dat nog altijd ongeveer 1/6de van de mensen op aarde in extreme armoede leven.

Een persoon in extreme armoede heeft minder dan 1,25 dollar te besteden per dag. Dat is duidelijk niet voldoende om de basisnoden te vervullen die iedere mens om op aarde te kunnen leven heeft.

Toch is er iets vreemds aan de hand. De grondstoffen en mogelijkheden van de aarde zijn ruim toereikend om de behoeften van alle mensen te vervullen. Nu is het wel zo dat de mensen wat moeten doen om de grondstoffen en mogelijkheden van de aarde zo om te vormen dat die ook echt voor consumptie in aanmerking komen… Daarom is er de economie!

Waarom economie?

Zoals ik het zie heeft het economische leven twee belangrijke taken. De ene is om de grondstoffen en mogelijkheden van de aarde zo aan te pakken dat bruikbare producten worden geproduceerd. Aarde op zich is niet eetbaar. Zaad op zich wel, maar is niet voldoende voorhanden. De landbouwer, die zaad opkweekt en de wetenschapper, die het zaad veredelt zodat er voldoende eetbare levensmiddelen groeien voor de mens, leveren een creatieve en productieve bijdrage aan de economie. Want ze zorgen er voor dat bepaalde verlangens van mensen ingevuld worden. Dit geldt voor elke sector en er is een immense creativiteit, innovatie, durf en volharding nodig geweest om hier betekenisvolle resultaten te bereiken.

En die zijn bereikt! Als ik nu de technologie, de wijsheid, het inzicht en de durf zie waartoe mensen vandaag de dag collectief gekomen zijn, dan kan ik me niet van de indruk ontdoen dat we op dit moment in staat zijn op onze sokken voldoende goederen en diensten te scheppen om alle verlangens van alle mensen te vervullen.

Toch gebeurt dit niet. Zou dit wel gebeuren, dan zouden er op deze mooie, wondervolle planeet aarde geen arme mensen meer leven…

Een tweede taak van het economische leven is namelijk om de gecreëerde goederen zo te verdelen dat alle mensen daardoor in staat zijn in de eerste plaats hun basisnoden te voldoen en in de tweede plaats natuurlijk al hun verlangens. Dit moet bovendien zo gebeuren dat daarbij de vervulling van de verlangens van de ene persoon (of groep van mensen) niet de vervulling van de verlangens van de andere persoon (of groep van mensen) verhindert. Vervuiling bijvoorbeeld hindert in de meeste gevallen wel degelijk andere mensen. Een economische activiteit die vervuiling produceert is daarom in strijd met deze regel dat de vervulling van iemands verlangens nooit ten koste van anderen mag gaan.

Deze tweede opdracht is een moeilijke, zo moeilijk, dat we er met zijn allen op dit moment nog niet in geslaagd zijn deze verdeling van goederen en diensten op een bevredigende manier te realiseren. Toch zijn er heel veel mensen die dit verlangen. Ook ik verlang dit hevig! Als we er in geslaagd zijn, technologieën te ontwikkelen, wijsheid te cultiveren, creativiteit aan te moedigen en ondernemingszin te waarderen, waarom zijn we er dan tot nu toe nog niet in geslaagd ook een verdeling te realiseren die inhoudt dat elke mens hier op aarde zijn volle potentieel kan realiseren?

Optimisme!

Zelf ben ik hierover optimistisch. Als we al deze eerdere uitdagingen met succes hebben kunnen aanpakken, dan moet het ook mogelijk zijn deze te realiseren. Het gaat namelijk over veel meer dan enkel de mensen die vandaag de dag in fysieke armoede leven, doordat ze niet hun basisnoden kunnen vervullen. Veel meer mensen leven vandaag in geestelijke armoede doordat ze niet het werk doen dat ze graag doen of, met andere woorden, de rijkdom waar ze over beschikken niet verdienen op een manier die met hun diepste interesses in overeenstemming is, maar op een manier die nu eenmaal lijkt te werken… Ook ik ben op dit moment in die positie…

Dit betekent echter ook dat de groep onvervulde mensen op de wereld op dit moment veel groter is dan enkel de groep van mensen die ook hun fysieke basisnoden niet kunnen voldoen. En dat is een kracht! Want als er één voordeel is van ontevredenheid dan is het wel de motiverende kracht die er van uit gaat, dingen te veranderen!

Oorzaken van armoede

Er zijn twee visies op de oorzaak van armoede. De ene zegt dat de oorzaak van armoede in de omstandigheden ligt. Dit betekent dat armoede het gevolg is van zaken die buiten de controle liggen van de individuele persoon, waardoor die er dus ook zelf niet aan kan doen, in erbarmelijke omstandigheden te leven. Een kind in hartje Afrika, dat ondervoed is en nooit de kans heeft gehad iets te leren (als het daar fysiek al toe in staat was) kan niet anders dan arm zijn, tenzij er van buitenaf wordt ingegrepen. De situatie is zo mensonvriendelijk, dat dit kind uit zichzelf, hoe hard het misschien ook wil, niet zal slagen in het verlangen een rijk leven te leiden hier op aarde.

De andere visie op armoede zegt dat de oorzaak van armoede ligt in de arme persoon zelf. Door in termen van gebrek, tekort, onvermogen te denken over zichzelf en de omgeving, creëert de mens als het ware zijn eigen erbarmelijke omstandigheden. Deze visie zegt dat veranderen van denkpatroon uiteindelijk tot rijkdom (dat wil zeggen: de vervulling van je diepste verlangens, je droom) zal leiden en aangezien de enige persoon die invloed kan hebben op mijn denken ikzelf ben, ben ik ook zelf verantwoordelijk voor alles wat mij overkomt, in het bijzonder de vervulling van mijn noden en verlangens. De eerste stap om tot vervulling te komen van mijn verlangens houdt dan in 100% verantwoordelijkheid te nemen voor wat mij overkomt; voor alles dus, en niemand of niets anders nog verantwoordelijk te stellen door hem of ‘het’ de schuld te geven of als excuus te gebruiken voor een onvervuld leven.

Strijd tussen de visie’s

Deze twee visies bestrijden elkaar soms. Visie twee verwijt dan visie één dat ze de omgeving als schuldige aanwijst voor de armoede van een persoon. Met name het rijke Westen/Noorden is dan schuldig aan de uitbuiting van het arme Zuiden en moet dus zoveel mogelijk doneren om ook de armere regio’s er bovenop te helpen.

Aan de andere kant verwijt visie één vaak visie twee dat ze op egoïstische wijze enkel aan zichzelf denkt en bovendien vaak op een onrealistische manier redeneert: als alle mensen op aarde de ‘westerse’ levensstandaard zouden bereiken, dan zou de aarde onder het gewicht daarvan bezwijken en zou de mensheid uiteindelijk zichzelf uitroeien… Het gaat er niet om dat ieder voor zich rijkdom realiseert (in het geloof dat de aarde – of het universum – oneindig veel te bieden heeft), maar wel dat we met ons allen een leefbare planeet scheppen voor iedereen.

Ik denk dat het heel begrijpelijk is dat deze twee visies elkaar op deze manier bestrijden. Toch denk ik dat dit niet per se nodig is, omdat ze allebei ook een kernwaarheid bevatten die niet in strijd is met de ander.

Overeenstemming van beide visie’s

De kern van wat visie één volgens mij wil zeggen is dat samenwerking en een zekere vorm van broederlijkheid noodzakelijk zijn om tot een gezonde economie te komen. Samenwerking is noodzakelijk omdat elke mens andere vaardigheden en talenten bezit en geen enkele mens zelf alle talenten bezit nodig om zich een rijk leven te scheppen. Samenwerking is dus noodzakelijk. Als ik én mijn eigen schoenen zou moeten maken, én mijn eigen voeding zou moeten kweken, én mijn eigen huis zou moeten bouwen, én zelf de muziek scheppen die ik graag wil beluisteren, én, … dan zou ik niet echt een heel rijk leven kunnen leiden. Dat is namelijk pas nodig als ik bereid ben het resultaat van mijn sterke kanten en talenten met anderen te delen en daarbij bereid ben met anderen samen te werken. Het is die samenwerking die uiteindelijk rijkdom creëert. Alleen kan een mens nu eenmaal niet veel bereiken (het kan zijn dat bepaalde activiteiten beter alleen gedaan kunnen worden, maar dan nog moeten die in het geheel ingepast worden om echte rijkdom te creëren).

Dan de broederlijkheid. Die houdt in dat de leden van een gemeenschap ergens begrijpen dat een mens niet altijd op de toppen van zijn kunnen kan leven. Er zijn periodes in het leven van iedereen, zoals ziekte, liefdesverdriet, depressie, handicap, etc. die maken dat het heel moeilijk wordt om productief actief te zijn. Als mensen elkaar dan toch helpen, ook al kan de persoon in zo een periode op dat moment niets terug doen, dan beschouw ik dat als een vorm van broederlijkheid. Een systeem dat mensen enkel voorwaardelijk ondersteunt in tijden dat ze het moeilijk hebben en niet in staat zijn de resultaten van hun talenten en sterke kanten met anderen te delen, bijvoorbeeld door te eisen dat ze dan later iets zullen terugdoen of door te eisen dat ze er voor betalen met geld dat deze mensen in het verleden zich hebben verworven, is minder broederlijk. Hoe minder voorwaarden er zijn om te kunnen delen in de rijkdom van de markt, des te broederlijker is de gemeenschap waar deze markt gecreëerd wordt.

Een mooi natuurlijk voorbeeld waar broederlijkheid speelt is de economische relatie tussen de generaties. Oudere mensen kunnen niet meer op de toppen van hun kunnen presteren en worden dan economisch onderhouden door de jongeren. Iets gelijkaardig is ook voor kinderen het geval, die de kans krijgen zich te ontwikkelen zonder dat ze daarbij verplicht (mogen) worden bij te dragen aan de markt. Merk daarbij ook op hoe tegenwoordig in ons land bijvoorbeeld de zorg voor ouderen veel voorwaardelijker is dan die voor kinderen en jongeren. Oudere mensen ontvangen pensioen al naar gelang ze in het verleden hebben bijgedragen aan de markt. Hoe langer iemand gewerkt heeft bijvoorbeeld, des te meer pensioen. Voor kinderen is dit anders: hoewel het soms in de realiteit anders is, hebben ouders (en de maatschappij) in principe niet het recht, iets voor hun zorgen van de kinderen terug te verwachten. Onafhankelijk van wat een kind later zal ‘worden’, heeft elk kind recht op de zorgen die het nodig heeft om zich optimaal te kunnen ontwikkelen. De idee is dat je kinderen onvoorwaardelijk moet steunen/liefhebben.

Dan visie twee. De kern van deze visie, zoals ik die zie, is even belangrijk en eveneens heel erg diep: uiteindelijk is het zo dat enkel de individuele mens zelf voor zich het geluk kan realiseren. Echt geluk kan namelijk niet van buitenaf gegeven worden. Dat zit in de menselijke natuur! De mens wil zelf de initiator zijn van zijn geluk enn om dat te kunnen zijn is niets dat van buitenaf kan komen voldoende. De zelfwaardering, die betekent dat men zelf de eigen noden en verlangens juist heeft ingeschat en zelf de initiator is geweest van de vervulling daarvan, is onbetaalbaar. Geluk is iets dat ik per definitie zelf moet presteren. Niemand anders en geen enkele omstandigheid kan daarom ook verantwoordelijk gesteld worden voor mijn geluk.

De wereld – en als deel daarvan de economische markt – biedt een enorme waaier van diensten en producten aan waar de mens zich toe kan wenden om zijn verlangens te vervullen. Hoe een persoon zelf deelneemt aan deze wereld/markt, is uiteindelijk een zaak van deze persoon zelf. Dit geldt zowel wanneer het gaat om het aankopen en consumeren van goederen en diensten, als wanneer het er om gaat zelf een bepaalde bijdrage te leveren aan de wereld/markt en zo het beschikbare aanbod te vergroten.

Dit betekent ook dat elke verplichting (bijvoorbeeld van staatswege), waaronder óók de verplichting om anderen te helpen, een inbreuk is op deze kern omdat nu het individu niet meer vrij is te handelen volgens de eigen verlangens en het eigen inzicht. Deze vrijheid om aan de wereld/markt deel te hebben zoals men dat zelf wil wordt niet erkend in gecentraliseerde economieën. Die gaan/gingen er namelijk van uit dat de noden/verlangens van een individu vastgesteld kunnen worden door een centraal planbureau en bovendien dat elke mens dezelfde noden/verlangens heeft. Dat elke mens om te overleven moet eten betekent echter niet dat alle mensen op hetzelfde tijdstip honger hebben, nood hebben aan hetzelfde voedsel en dit in even grote porties! Precies deze ‘details’, deze ‘kleine’ verschillen tussen de noden/verlangens van mensen maken dat elke mens zelf de keuze moet hebben om een geslaagd leven te kunnen leiden. Dit betekent niet dat mensen zich niet kunnen laten bijstaan door anderen bij het voorbereiden van hun keuze. Uiteindelijk moeten we echter onze keuzes zelf maken, dat is de enige weg naar geluk.

Een concreet voorbeeld kan illustreren hoe deze twee visies samenwerken. Zonder mijn ouders zou ik nu niet meer in leven zijn. Beter nog: ik zou niet eens geboren zijn! Wat mijn ouders voor mij gedaan hebben was voor mij dus levensnoodzakelijk. Toch zijn het niet mijn ouders, die mij gelukkig kunnen maken. Dat kan alleen ikzelf!

Dat ik initiatief moet nemen om tot mijn eigen geluk te komen, dat ik zelf degene moet zijn die initiatief neemt en zegt: ‘Ik wil/verlang dit!’ betekent niet dat ik zonder de liefde van mijn ouders gekund zou hebben om uiteindelijk in een positie te komen van waaruit ik mijn eigen geluk kan gaan scheppen.

Iets gelijkaardigs geldt voor de grotere wereld: als ik naar de kapper ga en hem vraag of hij mijn haar zo en zo wil knippen, neem ik zelf het initiatief. Ik máák dan mijn eigen geluk. Alleen ik namelijk weet hoe ik mijn haar precies wil, dat kan de kapper niet in mijn plaats beslissen! Toch betekent dit niet dat ik buiten de kapper om zou kunnen! Ook hij heeft zijn bijdrage in dit geluk. En zelfs als ik hem betaal wil dit niet zeggen dat ik zonder hem uit kan! Mijn geld kan, letterlijk, mijn haar niet knippen… Bovendien kan die kapper in principe altijd zeggen: ‘Hoe veel geld je ook wilt geven, jouw haar knip ik niet!’ Het is zijn recht om al dan niet met me samen te werken. En die samenwerking vraagt meer, veel meer dan enkel geld.

Met andere woorden: samenwerking en initiatief sluiten elkaar niet uit. Beide zijn een deel van het grotere plaatje en de individualistische visie, die zegt dat geluk alleen in het eigen initiatief verborgen ligt sluit daarom ook de samenwerkingsvisie, die zegt dat we samenwerking nodig hebben voor dit geluk, niet uit! Ze vullen elkaar juist aan en hebben elkaar nodig willen we echt tot een rijke samenleving komen (dat is een samenleving waarin alle verlangens van iedereen vervuld worden zonder anderen schade te berokkenen). In een wereld waarin iedereen zijn verlangens kent en waarin mensen bereid zijn om samen te werken door elkaars talenten te waarderen, kan geen armoede zijn!

Mijn gevoel zegt mij dat dit mogelijk is en ook al weet ik nog niet goed hoe, toch verlang ik er naar aan deze ongelimiteerd rijke wereld deel te nemen! In mijn verbeelding leven we daar al in…

Een beter verdelingssysteem

Nu even concreet. Geld is en blijft de manier waarop goederen en diensten verdeeld worden over de hele aardbol zodat alle mensen die deze goederen en diensten verlangen en kunnen betalen ervan kunnen genieten. Mensen die niet kunnen betalen, vallen uit de boot. Het valt mij ook op dat in de definitie van het begrip ‘extreme armoede’ een bepaald geldbedrag de sleutelrol speelt: ‘Extreem arm is elke persoon die minder dan 1,25 dollar te besteden heeft per dag’.

Dollars bepalen dus hoe rijk je bent. Hoe meer dollars iemand besteden kan per dag, des te rijker is deze persoon.

Als geld echter in onze kijk op armoede zo een belangrijke rol speelt, dan is het toch wel interessant eens te vragen wat geld dan wel is? Of anders: wat is dat, een dollar?

Wat is geld?

Vroeger was er een periode in mijn leven, toen ik 12 jaar was ofzo, waarop ik de uitvinders begon te ontdekken: Gugliemo Marconi (de radio), Alexander Graham Bell (de telefoon) en bovenal de ‘Tovenaar van Menlo Park’ himself: Thomas Alva Edison (te veel uitvindingen om op te noemen, maar als belangrijkste misschien wel de gloeilamp). Ik had een mateloze bewondering voor deze mensen, omdat ze het leven van de mens zo veranderd en verbeterd hadden met behulp van hun uitvindingen.

Toch was ik op een gegeven moment diep teleurgesteld toen ik ergens las dat Edisdon ook knokploegen had om zijn patenten te verdedigen. Hij had namelijk het patent op het – toen nieuwe! – procedé om films (bewegende beelden) te vertonen, zodat enkel hij daar op dat moment wettelijk gezien geld aan mocht verdienen. ‘Clandestiene’ filmvertoningen werden dan door zijn knokploeg kort en klein geslagen. Ik weet niet of dit verhaal waar is en ken ook niet meer de bron (hier een internetpagina over het onderwerp), maar toen ik het las was er geen reden het niet te geloven en het stelde me in ieder geval teleur.

Iets gelijkaardig hebben we ook met Microsoft meegemaakt, die, doordat het de broncode niet vrijgeeft van de software die het heeft uitgebracht mensen afhankelijk probeert te maken van dit ene product. Bovendien is Microsoft ook aangesproken geweest op zijn onwettige monopoliepositie.

In feite is ook geld een uitvinding die de levens van alle mensen ingrijpend heeft gewijzigd. Alleen is het gewoon niet zo duidelijk wie precies het geld heeft ‘uitgevonden’. Dat neemt niet weg dat op dit moment toch bepaalde organisaties en mensen het monopolie hebben over ons geld.

Maar afgezien van de instelling die het geld uitgeeft, geld is en blijft een uitvinding als een andere, en net als bij de GSM bijvoorbeeld, of het internet, kun je besluiten je al dan niet aan te sluiten bij het ‘netwerk’ van het geld (door geld te aanvaarden in ruil voor je diensten/producten). Het is zelfs zo een verdomd goede uitvinding dat mensen die er niet in slagen zich bij dit netwerk aan te sluiten (door zich geld te verwerven), arm worden genoemd.

Dit laatste is een enorm ongelofelijke vaststelling! Het internet, de GSM, etc. die onze levens nu zo ingrijpend veranderen zijn allemaal samen een schijntje vergeleken met de ingrijpendheid waarmee de uitvinding van het geld ons leven heeft veranderd. Dat het geld nog altijd de machtigste uitvinding is van allemaal bewijst het fenomeen dat het internet nu in versneld tempo zich aan het transformeren is tot een verlengstuk van de markt, waar goederen voor geld verhandeld worden. We zijn zo in de greep van geld dat we alle andere uitvindingen gebruiken om er geld mee te verdienen.

Maar, wat is dan dat geld, als het voor ons zo belangrijk is dat het in feite het belang van alle andere menselijke uitvindingen lijkt te overschaduwen?

Geld als spel!

Geld is een spel. En een spel dat we meespelen omdat het de sleutel lijkt te zijn tot het helpen van elkaar met ‘goederen’ en ‘diensten’ in de breedste zin van het woord die onze verlangens bevredigen. We moeten er met z’n allen niet aan denken terug te gaan naar een tijd zonder geld, net zo min als we er nu aan willen denken terug te gaan naar een leven zonder elektrisch licht.

Geld is dus een uitvinding en als uitvinding is het nuttig. We gebruiken het in dezelfde massaliteit als we bijvoorbeeld ook auto’s – en andere snelle (en krachtige) voertuigen – gebruiken.

Toch is er iets met het ‘spel’ geld dat mij doet nadenken. Als het geld een menselijke uitvinding is, puur door mensen gecreëerd, waar ontstaat het dan? Wie of wat creëert het en door wie of wat komt het tot bij ons?

Elke andere uitvinding komt namelijk tot ons middels… geld. We betalen bedrijven die de uitvinding in productie brengen om zo deel te hebben aan auto’s, spaarlampen, radio, TV, internet, Windows 7, en nog zo vele andere nuttige en interessante creaties en vindingen.

Maar welk bedrijf produceert en verdeelt dan het geld? En, hoe betalen we daar van voor? Met geld?! – En hoe is dan het eerste geld in de wereld gekomen???

Geld wordt, uiteindelijk, gecreëerd en uitgegeven door bepaalde banken.

In de VS is dit de Federal Reserve. Anders dan de naam het doet vermoeden is dit een privé bedrijf met private aandeelhouders en niet een overheidsinstelling. In de Eurozone ligt dit iets ingewikkelder. Ook daar is één bank (de Europese Centrale Bank) als enige bevoegd voor het uitgeven van het geld. Deze bank heeft wel de vorm van een private instelling, met de verschillende nationale banken als aandeelhouders. Als je dan gaat kijken naar de website van de Nationale Bank van België, dat is één van die aandeelhouders, dan zie je dat daar deze instelling wordt omschreven als ‘een instelling van algemeen belang die de vorm heeft aangenomen van een naamloze vennootschap’. Verderop wordt dan gezegd dat deze instelling echter niet als doel heeft haar aandeelhouders financiële winst te bezorgen. Dit maakt dat het niet echt duidelijk is wat voor instelling de Europese Centrale Bank precies is. Het lijkt een instelling te zijn in handen van enkele aandeelhouders, zij het dan met als doel niet het genereren van winst voor deze aandeelhouders, maar wel het genereren van diensten en producten (onder andere de bankbiljetten) voor de algemeenheid van alle burgers. Het blijft voor mij wat flou, wat voor instelling de ECB daarmee dan precies is! Is het een instelling van algemeen belang in het bezit van enkele (particuliere of institutionele) aandeelhouders?

Geldscheppende banken zoals de Federal Reserve en de ECB (maar ook andere banken) creëren en verdelen het geld. En ze verkopen het ook, inderdaad! Dat gaat zo (voor deze uitleg baseer ik mij op het filmpje van Paul Grignon dat ik heb ingevoegd in mijn vorige blogpost):

Hoe geld wordt verdeeld?

Stel je hebt geen geld en je wilt geld hebben. Je wilt er van kunnen genieten. Het is namelijk een uitvinding waarvan je denkt dat deelname er aan je leven zal verbeteren, net zoals je misschien denkt dat een (elektrische – liefst ) auto dat kan, of een wasmachine, of het internet.

Dat is ok. De bank die het geld produceert is bereid je dat geld te geven. Echter niet zomaar! Ze wil het je in feite enkel lenen! Want ze vraagt je drie dingen in ruil. Ten eerste: de belofte dat je het geld op een latere datum terugbetaalt. Ten tweede: Een garantie dat je dit geld zult kunnen terugbetalen. Dit moet je dan meestal ook ‘bewijzen’ doordat je kan voorleggen een job te hebben die je inkomen verschaft, of een goed dat je met dit geld zult kopen en dat makkelijk verkocht kan worden in het geval je niet in staat zal blijken het geleende geld terug te betalen. Dit geeft dan de bank zekerheid dat zij het geleende geld in elk geval terug zal kunnen recupereren. En voor jouw creëert het druk, aangezien jij beseft dat er beslag op je bezittingen wordt gelegd als je dit niet kunt. (Bedrijven kunnen zich wel gedeeltelijk aan die druk onttrekken door de mogelijkheid een faillissement aan te vragen. En ook het systeem van microcredieten staat toe een lening aan te gaan zonder aan deze tweede voorwaarde te voldoen.) Maar dit is nog niet alles. De bank vraagt, ten derde, nog meer: Een bepaald geldbedrag in rente, dat je de bank terugbetaalt op een bepaalde, afgesproken dag. Je dient, met andere woorden, niet enkel het geleende geld terug te betalen, maar ook nog eens een geldbedrag er bovenop, meestal een percentage van het geleende geld, dat dan ‘rente’ heet.

‘Ja maar’, hoor ik je denken: ‘je kan toch ook gewoon gaan werken voor geld? Of goederen verhandelen? Of… whatever? Je hoeft het toch niet te lenen?’ Dat is waar, maar bedenk ook dat werkgevers niet degenen zijn die het geld creëren. Hoogstens zou je ze kunnen beschouwen als een soort retailers van geld; die geld verkopen, niet voor … geld maar voor werk!

Het voordeel is wel dat het geld dat ik zo ‘koop’ of ‘verdien’ wel echt mijn geld wordt: het is nu mijn bezit. Dat is heel wat anders dan het geld dat ik leen bij de bank. Dat is namelijk geleend geld, en niet mijn bezit. Met bezittingen kan ik volledig doen en laten wat mij belieft – uiteraard zo lang dit geen nadeel berokkent aan anderen. Geleende ‘bezittingen’ daarentegen zijn onderworpen aan veel strengere voorwaarden: ik moet het nog teruggeven en dit betekent in de praktijk dat ik de richtlijnen moet volgen die ik met de ‘leenheer’ onderhandel. Bezit is onvoorwaardelijk. Een lening zeker niet.

Om een voorbeeld te geven: een boek dat ik zelf koop, daar kan ik straffeloos mee doen wat ik wil: lezen en in de kast zetten, weggeven, kapotscheuren, er een kasteel mee maken van papier-maché, er de muur mee isoleren tegen kou en/of geluid, … Met een geleend boek van de bib. kan ik ook alles doen wat ik wil op voorwaarde … dat ik het onbeschadigd en binnen de afgesproken termijn terug breng! Da’s een ferme restrictie, hoor…

Nu kan ik een boek ook kopen. Ik hoef niet naar de bib. te gaan. Met geld is dat echter niet zo. Geld kan ik bij de bank, die het geld produceert, enkel lenen… Een bank verkoopt geen geld voor werk, tenzij je bankbediende wordt. Aan alle andere mensen wordt geld geleend – tegen de bovenstaande drie voorwaarden, welteverstaan!

Geld als schuld

In mijn vorige blogpost heb ik proberen te beschrijven dat er iets raars is met ons geldspel, waardoor geld niet los te denken is van (financiële) schulden en waardoor er bovendien steeds op een structurele manier te weinig geld is onder de bevolking, wat dan weer nieuwe schulden in de hand werkt.

De enige reden waarom deze schulden ons, de burgers, niet direct voelbaar als een molensteen om de nek hangen is omdat we een buffer gecreëerd hebben, namelijk de regeringen van onze landen, die het ‘schulden maken’ op zich genomen hebben. Bijna elke overheid van elk land op deze aarde zit diep in de (financiële) schulden. Zelfs in de VS, een land dat normaal toch erg tuk is op haar vrijheid en individualisme, is deze collectieve schuldenberg die de overheid daar is aangegaan enorm…

Vroeger had de term ‘in de financiële schulden zitten’ nog een morele connotatie. Iemand die gemaakte schulden niet kon terugbetalen tegen de afgesproken termijn had zich schuldig gemaakt aan wanbeheer en moest daar voor boeten. Ook nu nog denken we soms in die termen. Toch is er iets met het systeem, waardoor het maken van schulden ergens ook onvermijdelijk is geworden, willen we überhaupt van de uitvinding van het geld kunnen blijven genieten. En dat maakt dat deze idee van ‘financiële schuld’ als ‘morele schuld’ op losse schroeven komt te staan. Daarom denk ik ook dat het verkeerd is voor staten nog een begroting in evenwicht te willen nastreven. Dat kan gewoon niet!

Omdat we ook ergens aanvoelen dat een staat niet echt ‘gestraft’ kan worden voor wanbeheer (de desbetreffende politici veranderen regelmatig – tenminste in een democratie – en de staat is sowieso toch iets onpersoonlijker dan een individu), krijgt de staat ook op natuurlijke wijze die functie, als ‘financiële schuldenbuffer’ op te treden, zonder dat dit dan verder echt iemand persoonlijk kan aangerekend worden als ‘morele schuld’ (door wanbeheer). Sommige politici (zoals Bart De Wever) spreken over de politiek wel in die termen (en vinden dan bijvoorbeeld dat bepaalde politieke tegenstanders niet verantwoordelijk met het geld omgaan), maar ik denk dat dit gegeven de huidige situatie gewoon absurd is: wanneer de enige manier om geld in de omloop te brengen het aangaan van schulden is, dan kun je bezwaarlijk zeggen dat die schulden getuigen van een ‘morele fout’ als wanbeheer.

Maar ook al lijkt het dat de financiële schulden van de staat ons niets doen, uiteindelijk treffen die ons toch, als individuen, omdat een financieel zwakke staat (noodgedwongen) geneigd zal zijn hogere belastingen uit te vaardigen en anders door ‘besparingen’ gewoon inboet op het vlak van de sociale diensten die de staat normaal geacht wordt te vervullen… Door de schulden van de staat en de rente die de staat jaarlijks moet afbetalen worden wij met zijn allen dus toch armer (in concrete diensten/producten en in koopkracht). Denk er bovendien aan, het ontbreken van geld is wellicht ook een belangrijke aanleiding waarom ons zo dierbare Belgenlandje steeds meer en meer uit elkaar lijkt te vallen!

Geld is taboe. We mogen er niet over praten, maar we denken er wel allemaal aan. In die zin is het vergelijkbaar met sex. We denken er wel aan. Maar we durven er vaak toch alleen maar in heel algemene termen over te praten. Mensen die expliciet over sex praten (zoals bijvoorbeeld Herman Brusselmans) blijven toch altijd nog ergens mensen die we ergens bewonderen (of verafschuwen, maar dat is eigenlijk hetzelfde… )

De aard van het monopolie…

Het rare is dat het monopolie op het geld door de politieke wereld zelf wordt goedgekeurd en geïnstitutionaliseerd. Er zijn namelijk wetten die zeggen dat niemand anders, behalve bepaalde zogenaamde geldscheppende banken, het recht hebben uit het niets geld te creëren en in het economische systeem te pompen. Microsoft werd door de Europese overheid op de vingers getikt. En het monopolie van Edison in de cinemabusiness is ondertussen ingehaald door de economische realiteit. Maar als het gaat om de creatie van het geld dan blijft dit – met goedkeuring van de overheid – het voorrecht van de (geldscheppende) banken.

Dat voorrecht oefenen die zelfde banken dan ook gretig uit, maar wel tegen een bepaalde rente. Dat dit er toe leidt dat er een chronisch gebrek aan geld is wereldwijd omdat deze rente structureel zelf niet kan worden terugbetaald (dus niet omdat we met z’n allen te onvermogend zouden zijn om een equivalent aan reële waarde in de vorm van goederen en diensten te scheppen), verhindert vervolgens de banken niet royaal te leven van deze rente, waar geen reële waardecreatie tegenover staat maar enkel de creatie van geld uit het niets (wat in feite even gemakkelijk is als het ingeven van een paar nummertjes in een computer of, om het iets moeilijker te maken, het drukken van een briefje of het slaan van een munt).

Het is vergelijkbaar met Edison die knokploegen uitzendt om vreedzame filmvertoningen onmogelijk te maken. De uitvinding van de film is een fantastische verrijking van onze cultuur! Door het patent van Edison op de technologie werd er echter in de praktijk voor gezorgd dat minder mensen van deze uitvinding konden genieten dan zonder dit patent (en daarmee Edison’s monopolie) het geval zou zijn geweest. Edison’s monopolie is dan ook – gelukkig! – teloorgegaan.

Hetzelfde met geld. Het feit dat enkel bepaalde banken het recht hebben (het ‘patent’, zou je kunnen zeggen) om nieuw geld in de economie te brengen én daar aan te verdienen (door rente), is het nu zo dat minder mensen van deze fantastische uitvinding kunnen genieten (en wij met z’n allen in veel mindere mate) dan dit het geval zou zijn geweest zonder dit exclusieve recht, privilege oftewel ‘patent’.

Enerzijds heeft de uitvinding van het geld onze welvaart enorm doen toenemen, omdat het voor een zekere verdeling van de goederen zorgt, die voordien heel omslachtig verliep en daardoor feitelijk ondoenbaar was. Anderzijds kan de rol van het geld haar volle potentieel niet bereiken door deze beperking, waardoor zelfs een enorm grote groep mensen helemaal buiten de boot van het geldspel valt (met minder dan 1,25 dollar per dag te besteden…) Dat is niet zo omdat deze mensen minder getalenteerd zijn als wij, omdat er iets zou schorten aan hun attitude, of omdat zij geen belangrijke waarde zouden kunnen leveren die de verlangens van mensen bevredigt. Dat is zo omdat ons geldspel een stoelendans is die natuurlijk de ‘traagste’ en de ‘gevoeligste’ het eerst buiten spel zet, maar, vooral, een verliezer nodig heeft omdat dit mathematisch in het spel verrekend zit!

Hoop!

Dat is een trieste, maar ook een hoopgevende waarheid. Wij mensen hebben niet helemaal in de hand hoeveel olie er nog in de grond zit. Wij mensen kunnen het weer en de elementen nog altijd niet volledig beheersen, ook al voelen we aan dat een grotere wijsheid ons zou leren om aan verdere rampen en moeilijkheden te ontkomen. Wij mensen kennen nog altijd niet de diepste innerlijke krochten, maar ook niet de diepste rijkdom van ons innerlijke leven dat nog mogelijkheden in zich bergt waar we nu alleen nog maar van kunnen dromen…

Wij mensen hebben echter zelf het spel van het geld gecreëerd en kunnen het dus ook aan onze noden en behoeften aanpassen. Het is onze creatie! Een spel bedenken is niet gemakkelijk. Het moet namelijk de noden van de spelers vervullen en ook ergens ‘werken’. Ons geldspel, zoals het nu is opgezet, werkt niet optimaal, wat ook blijkt als we kijken naar de bedenkelijke mate waarin de economie nu onze noden, behoeften en verlangens bevredigt. Alternatieve manieren om dit spel te spelen kunnen echter ontwikkeld en ingesteld worden. Er kan geëxperimenteerd worden om uit te zoeken wat hier het beste werkt en wat ons met z’n allen het meeste vervulling geeft!

De economie zou niet die ernstige tredmolen moeten zijn die het nu is. ‘The supreme accomplishment is to blur the line between work and play’, is een bekende quote van de Amerikaanse historicus en sociale hervormer Arnold Toynbee. Ik denk niet dat een ander geldsysteem dit voor ons zal kunnen doen, want zoals gezegd, echt geluk kan een mens alleen maar zelf maken! Een ander (beter) geldsysteem kan ons daar wel bij steunen, zeker als dit geldsysteem tegelijk onze eigen creatie zou zijn. Dat is opnieuw een voorbeeld van hoe visie één en visie twee (zoals ik ze hierboven genoemd heb) elkaar aanvullen en met elkaar samenwerken. Hieronder schets ik een voorbeeld van een experiment dat nu gedaan wordt dat ons zou kunnen helpen een gezondere economie te scheppen.

Het nieuwe geld

Verschillende mensen hebben al voorstellen gedaan en modellen uitgedacht om ons geldspel anders te organiseren. Dit zou je kunnen vergelijken met de open source-beweging waarin mensen er over hebben nagedacht software op een andere manier te schrijven en te verdelen, waardoor meer mensen er van kunnen genieten dan dit mogelijk is met gepatenteerde, geheimgehouden code. Zie hier een korte tekst op de website van Joseph Hasselberger waar het probleem beschreven wordt en waar enkele voorstellen besproken worden.

Een koen en moedig voorbeeld, dat niet in de theorie blijft steken, is de idee van Vitamoney, ontwikkeld is door de Duitse ondernemer Bernd Hückstädt. Op zijn website is het zelfs mogelijk een rekening te openen en zo Vitamoney (Levensgeld) in de praktijk aan den lijve te ondervinden. Het is fun om op deze manier met geld op te gaan! Ik heb zelf zo een rekening onlangs geopend en ben van plan nog meer mensen aan zo een rekening te helpen door een e-book te schrijven vol boordevolle tover-informatie dat alleen maar door vitamoney te koop zal zijn…

Hückstädt’s idee is dat de oorsprong van het geld niet bij de banken mag liggen, niet bij arbeid, niet bij de waren, niet bij het goud en eigenlijk slechts gedeeltelijk bij de overheid. Zijn concept gaat er van uit dat het leven van elke mens de plek moet zijn waar nieuw geld mag ontstaan, aangezien ons leven ook datgene is wat beschermd en gevoed moet worden door de economie. Dit betekent dat in een gezonde economie elke individuele mens een bron van geld kan zijn.

Vergelijk de situatie waarin op aarde elke mens afzonderlijk een bron is van geld met de situatie vandaag waarbij enkel één centrale bank al het geld in de wereld spuit. Als elke mens afzonderlijk de bron is van geld, kan armoede – in geld – gewoon niet meer ontstaan! Nu, met één enkele bank die al het geld produceert moet iedereen zich wenden tot een ander, om uiteindelijk aan geld te komen, waarbij uiteindelijk aan het einde van de ketting de machtige bankier staat die niemand iets hoeft te vragen (en die met niemand dient te onderhandelen) aangezien hij zelf het geld produceert…

In de praktijk betekent Hückstädt’s idee dat elk individu aanspraak kan maken op een maandelijks geldbedrag (bepaalde berekeningen moeten duidelijk maken hoe groot dit is). Dat wordt dan uit het niets gecreëerd! Elke maand ontvangt iedere mens een bepaald geldbedrag, gewoon omdat je leeft en opdat je als levende mens het spel zou kunnen meespelen. Denk ook aan het spel Monopoly, waar elke deelnemer aan het begin een bepaalde hoeveelheid geld krijgt omdat anders het geldspel gewoon niet van de grond kan komen. Idem dito voor het echte geldspel in de echte economische wereld: ergens moet het geld ontstaan en Hückstädt stelt voor niet de bank daarvoor te nemen maar gewoon het leven van elke individuele mens.

Ook de mensen die nu leven in extreme armoede kunnen dan aanspraak maken op dit maandelijkse bedrag aan geld. Dit betekent dat van in het begin niemand wordt uitgesloten. Dat je leeft op zich is voldoende om aanspraak te kunnen maken op geld!

Om mensen te motiveren dit geld in circulatie te brengen heeft Hückstädt nog een tweede concept toegevoegd: het geld vermindert snel in waarde! Tegenwoordig kan men aan geld verdienen door het te sparen. Hückstädt stelt voor geld vergankelijk te maken, door het een houdbaarheidsdatum te geven. Geld dat op 1 januari gecreëerd is, heeft dan vanaf 1 april nog maar 2/3de van zijn oorspronkelijke koopkracht, vanaf 1 juni nog maar de helft en vanaf 1 oktober nog maar 1/4de! Ondertussen blijven de prijzen van de goederen constant, alleen het geld vermindert in waarde! Op zich echter niet erg, want elke maand ontvangt/creëert iedereen toch nieuw geld!

De planeet waarop dit systeem al bestaat noemt hij Joytopia en op zijn website vertelt hij ook het verhaal van zijn reis naar deze planeet. Daar is het geldspel werkelijk diep vervullend geworden en ook echt een heel fijn spel! Doordat het geld in waarde vermindert ga je het niet oppotten maar begint het te stromen. Doordat elk individu elke maand nieuw geld krijgt is het bovendien niet mogelijk voor een mens ooit echt zonder geld te komen, tenzij men zich domweg in de schulden steekt! Lenen kan nog altijd, maar dan renteloos. Dit alles relativeert de waarde van geld en tegelijk kan het in zo een systeem zijn echte waarde vervullen: het leven van de individuele mens dienen, zonder dat iemand wordt uitgesloten en daardoor schade lijdt…

Democratisering van de geldcreatie

We vinden het misschien raar, de idee dat de mens geld voor niets krijgt. Maar dan vergeten we dat geld sowieso gecreëerd wordt uit het niets en dat nu enkele bankiers al het geld creëren, wat voor hun geen moeite kost maar waar ze wel aan verdienen door er rente voor te vragen. Bankiers zijn letterlijk mensen die niet eens hun eigen geld hoeven te beleggen omdat ze het privilege bezitten, geld uit het niets te creëren en dan dit geld uit te lenen, dus te beleggen! Deze mensen zijn schatrijk, buiten proportie, dat kunnen wij ons niet voorstellen…

Maar dat laatste is niet het ergste. Het ergste vind ik dat deze manier om het geldspel te organiseren bepaalde (groepen van) mensen uitsluit. Dat zou voor een spel niet mogen…

De idee om de geldcreatie bij ieder individu te laten beginnen is gewoon een democratisering van het principe dat aan geld inherent is: het is nu eenmaal noodzakelijk een menselijke creatie, uit het niets. (Geld hangt niet aan de bomen en het groeit niet op mijn rug – nee, ik moet het zelf maken! ) Er verandert dus niet veel als dit principe niet meer het alleenrecht van de Federal Reserve blijft, en/of van een andere (centrale) bank, maar bij elk individu wordt gelegd, wat dan enkel een democratisering betekent (en emancipatie) van eenzelfde principe dat nu ook al aan het werk is maar dan als privilege. Wat geld betreft zitten wij eigenlijk nog altijd in de middeleeuwen (met ingewikkelde epicirkels enzo in plaats van met het simpele ‘de aarde draait om de zon’)!

Jouw en mijn rekening in ‘Dank’

Zelf heb ik dus een rekening geopend op de website van joytopia, in DANK, want zo noemt Hückstadt de munt die hij daarmee in het leven roept. Het leuke is dat het zo mogelijk wordt naast het officiële geld met alternatief geld te experimenteren en het te ontwikkelen, net zo als in de software-wereld naast de bedrijven met gepatenteerde software ook de open-source beweging bepaalde producten heeft ontwikkeld (die nu ook immens succesvol zijn: denk aan WordPress, Linux – de meeste servers draaien op Linux en niet op Windows! – en andere).

Dit stelt mij in staat zelf iets te doen om aan deze wereld, waarin de economie alle verlangens van alle mensen vervult, een stap dichterbij te brengen. Hoe het voelt om maandelijks een bepaald bedrag aan Dank te kunnen opvragen (voorlopig 100 DANK per maand) kun je daarbij enkel te weten komen door zelf naar joytopia.net te surfen en daar je rekening in DANK te openen en je eerste schepping van 100 DANK aan te vragen en zo te realiseren!

Een gezonde impuls voor de economie: nieuw smeermiddel!

Wees niet verbaasd als binnen afzienbare tijd al je Euro’s in DANK zullen worden omgewisseld, waardoor storten voor goeie doelen onnodig wordt omdat iedere ‘arme’ bewoner van Centraal-Afrika dan ook zijn eigen Dankkonto zal hebben, waarop maandelijks een bedrag in DANK wordt gecreëerd. Denk ook aan de creativiteit die het in jezelf zal losmaken als je weet dat geld jouw eigen schepping is en dat je voor de rest in samenwerking met anderen, maar op je eigen manier, voor de goederen zal gaan zorgen die deze munt kan kopen…

We zorgen zelf voor de welvaart, jij en ik. En de verdeling van deze welvaart wordt gerealiseerd met behulp van het geld. Geld wordt terecht het smeermiddel genoemd van de economie, waardoor goederen kunnen circuleren en mensen en bedrijven floreren! Met te weinig van dit smeermiddel, zoals nu het geval is, knarst en piept de economie. En dat leidt tot een snellere slijtage, van mensen en bedrijven – en tot roofbouw, op onze dierbare natuur en aarde.

Met meer van dit smeermiddel, niet enkel centraal maar overal waar wat beweegt (=leeft ) ingespoten, krijgt de economische motor een gezonde nieuwe impuls!

Dit smeermiddel kunnen we zelf maken. Ik verlang daar naar! Vergeet niet je rekening in Dank te openen… Gelijkaardige posts:

• Op naar een gezonde economie! – deel I
• Een nieuw begin
• De missie van verdriet
• Fascinerende video over het koesteren van je creativiteit
• De meest troostende filmscène

De reis naar Summerhill toe

De hele reis behield ik dat springerige gevoel dat ik naar een nieuw leven zou reizen. Summerhill! De school waar niets moet! Waar leerlingen vrij worden gelaten. Waar absolute gelijkwaardigheid heerst…

In Engeland rijden ze links. Dat realiseerde ik mij ineens toen ik op de bus zat op één van de verbindingen: tussen Manningtree en Ipswich… Het voelt zo verkeerd! Ik zag het ineens omdat ik rechts in de bus zat en merkte dat ik onderbewust verwacht had dat ik de rand van de weg door het raampje zou gaan zien. Maar naast mij zag ik plots het tegenovergesteld gerichte baanvak, met auto’s er op enzo… Het voelt – als onervaren Europeaan die ik ben – verrassend bizar om te zien hoe de auto’s die uit een privé-oprit komen rijden op de ene of de andere ‘bizarre’ manier aan de voorzichtige (optrek)snelheid van een auto het linkerbaanvak opzoeken! Uhhhh! Tegelijk zal ik altijd dit vreemde gevoel, deze springerige, ‘verkeerde’ sensatie van het links rijden nu mijn leven lang blijven associëren met dit blije gevoel van naar Summerhill te gaan…! In Engeland rijdt men links en dat is raar en toch is dat ook een beetje Summerhill: In Summerhill rijden ze ook ‘links’, zou je kunnen zeggen (ook al mag je dat zeker niet met ‘politieke’ begrippen verwarren)! Het is een aangenaam verkeerd gevoel.

Daarbij moet ook gezegd worden dat ik de hele reis een lichte angst voelde vanuit de gedachte dat ik de ene of de andere verbinding niet zou halen. Maar dat was onnodig. Mijn verstand had het op voorhand allemaal goed geregeld. Toch waren er verbindingen bij waar ik soms maar 5 minuten de tijd had om over te stappen, wat mij een risico leek en voor de reis had ik al een hele tijd beelden gehad van wegrijdende bussen en treinen zonder mij, enzo… Dit is een diep ingesleten wantrouwen in mij dat ik mentaal ergens wel kan relativeren en dat ik daarnaast toch voelde. Maar dat was onnodig: alles was fantastisch geregeld! Elke keer opnieuw bleek dat anderen beter over dit traject hadden nagedacht dan ikzelf… In het station, vóór dan de volgende verbinding die van 5 minuten zou zijn (van de trein naar de bus) stond al aangegeven dat er verbinding bestond met die bus – en aangekomen op het bewuste overstappunt wist ik ineens zeker dat die bus zelfs gewacht zou hebben, mocht de trein eventueel vertraging hebben gehad… Bovendien hoefde ik maar de andere passagiers te volgen, want wat bleek: praktisch iedereen op die trein moest vervolgens die bus halen… Dus ik had mij zorgen gemaakt voor niets… Toch bleef ik dan, op de bus, angst behouden toen ik plots merkte dat onze bus achter een tractor aanreed die wel enorm traag ging. Opnieuw vreesde ik voor mijn volgende verbinding… Mensen die dit soort angsten kennen, zullen weten waarover ik het heb. Dit zijn nogal ongemakkelijke en pijnlijke gevoelens…

Op de bus zat ook een groepje dove mensen. Het was een speciale ervaring, mensen in doventaal te zien communiceren. Fascinerend…

Uiteindelijk, bij de laatste verbinding liep het dan toch nog op de valreep op een haar na ‘mis’. De trein zou op spoor 1 toekomen, maar wat spoor 1 leek bleek spoor 2! Toen ik uiteindelijk spoor 1, ergens helemaal achterin, terugvond, was de trein op het nippertje nog net niet vertrokken. Allez! Het voordeel van angst is wel dat het je scherp houdt: waar ik geen moeilijkheden verwacht had sloegen ze toch onverwacht toe..! Maar zelfs daar: het komt omdat ik altijd maar denk alles alleen te ‘moeten’ regelen dat deze angsten ontstaan! Want één keer vragen aan de juiste loketbediende was uiteindelijk voldoende om het hele ‘probleem’ op te lossen… ‘Uiteindelijk blijkt’, zegt dus mijn waarnemingsvermogen, ‘dat anderen over deze hele reis veel dieper en accurater nagedacht hebben dan jij! En evenzeer – of zelfs meer – als jij in staat zijn en verlangen deze reis goed te doen verlopen! Het is een illusie te denken dat ik degene zou zijn die daar voor kan zorgen of dat zou kunnen voorkomen – dat er iets misgaat, dan!’ Mijn gevoelens (van angst) voelen zich terechtgewezen en uiteindelijk kom ik er niet achter, wat dit precies allemaal is of wat ik kan doen om het stil te leggen…

Bij het vertrek in België was het alsof ik als een magneet naar mijn bestemming werd toegezogen. Ik was zelf intens in rust, en er waren krachten aan het werk die dit allemaal voor mij in orde aan het maken waren! Dat was een prettig gevoel Naarmate de reis vorderde en het deel waar ik het meest mij zorgen over had gemaakt er aan kwam, zette ook deze angst dan onder de oppervlakte op… Beide bestonden naast elkaar: het blije, springerige, magneetgevoel dat ik aan het gaan was naar waar ik moest zijn – en het samenkrimpende gevoel rond mijn hart dat ik er door de ene of de andere onvoorziene omstandigheid niet zou geraken…

Bij het laatste stukje, van het station in Saxmundham naar Leiston (met de bus, slechts enkele mijl), zag iemand mij staan met mijn bagage bij de bushalte. ‘Wil je meerijden? Naar Leiston?’ Ja zeg… Uiteindelijk begon ik mij te schamen: ik kon mijn wantrouwen jegens ‘de anderen’ nauwelijks de baas, en tegelijkertijd werd dit zo tegengesproken door de onmiskenbare waarneming dat iedereen mij wilde helpen! Zelfs ongevraagd!

In de auto hoorde ik enkele interessante dingen over Summerhill: dat de gebouwen er oud en versleten zijn, dat het taalgebruik van de kinderen in eerste instantie schokkend kan overkomen omdat ze ook vrijelijk ‘fuck’ en ‘shit’ en ‘kut’ en dat soort dingen kunnen zeggen… Dat de jongens vaak dag in dag uit met hun skateboard zitten te spelen… En ook dat de kinderen in Leiston die niet naar Summerhill gaan het niet zo hebben voor de kinderen van Summerhill omdat die in hun ervaring nogal op zichzelf zijn en zich niet vaak mengen met de kinderen van de andere scholen… Zijn eigen kinderen waren naar de state school in Leiston gegaan en hadden hem dit verteld. Zelf was hij ook leraar op deze staatsschool en uit interesse had hij Summerhill al verschillende keren bezocht. Alles wat ik hoorde bleek later bevestigd te worden toen ik de volgende dag Summerhill zelf bezocht. Alleen dat van de schuttingtaal is me niet zo opgevallen… (Maar dat heb ik dan wel weer eens op een video over Summerhill gezien en ik geloof ook gewoon dat het zo is… Summerhill is niet de hemel… ) Ook dat van de relaties met de plaatselijke jeugd werd door de kinderen en de staf van Summerhill bevestigd. Het contact tussen de kinderen van Summerhill en de schoolgaande jeugd in Leiston is niet zo gemakkelijk… Het meisje dat ons (mezelf en de andere bezoekers) zou rondleiden, vertelde dat haar vriendinnen van haar vroegere school haar ook niet meer wilden nadat ze op Summerhill was gegaan, omdat ze daardoor zo ‘zelfstandig’ was geworden. Het was óf Summerhill of terug kiezen voor haar vroegere attitude en daarmee haar vroegere vriendinnen behouden. Ze koos voor Summerhill.

Uiteindelijk verliep deze reis perfect. De leerkracht die mij een lift gegeven had wees mij zelfs de straat waar de Summerhillschool gelegen is. Ik besloot diezelfde avond al eens een kijkje te gaan nemen…

Summerhill zelf

De magie van Summerhill is onweerspreekbaar.

De fysieke plek van Summerhill

Mijn eerste tripje naar Summerhill was de avond er voor. Het eerste wat ik zag was een compleet vervallen huis aan de ingang van het terrein. Een huis zonder ramen en de deuren volledig dichtgespijkerd… Het zag er tovenaarsachtig uit, een beetje verwaarloosd! Dat trok me alleen maar aan: het is misschien geen materialistische gemeenschap die hier leeft, maar de aantrekkingskracht wordt alleen maar groter voor de binnenkant als de buitenkant zo van minachting getuigt voor uiterlijk vertoon! De mozaïek, die ik al op foto’s had gezien over Summerhill en die soms als een soort embleempje ervan wordt gebruikt leek opvallend klein en net niet overwoekerd door de er rond weggeknipte klimop (of een andere muurbegroeiing). Het echte embleempje van Summerhill is echter dit, een getransformeerd (of er op geïnspireerd) yin yang teken… De mozaïek was klein, maar zag er uitnodigend uit…

Ik wandelde weg van het terrein in de blije verwachting dat ik hier morgen niet voor de drempel ervan zou blijven staan. Ik maakte me wat ongerust, dat ik wellicht nerveus zou zijn, en inderdaad, dat was ik de volgende dag ook op het moment dat ik er binnenliep! Ik ‘weet’ met mijn verstand dat je je op Summerhill niet hoeft te ‘schamen’ voor welke gevoelens dan ook, en toch was ik niet bepaald zen toen ik er voor het eerst binnenliep. Wat ik verwachtte gebeurde: ik wist dat ik wat uit evenwicht zou zijn en dat was ik…

Bij het binnenkomen in de ‘office’ waar bezoekers zich moeten melden waren al een vrij grote groep mensen aanwezig, allemaal bezoekers, bleek dan! Uiteindelijk waren we met zeven die dag… Nu begrijp ik hoe het inderdaad kan dat deze school uiteindelijk 500 tot duizend bezoekers per jaar ontvangt… Als dat elke dag zo is! Een jongen van Summerhill vroeg me mijn naam ergens op te schrijven en een meisje van Summerhill kondigde aan dat ze ons zou rondleiden doorheen de gebouwen en het terrein…

De rondleiding

Ze sprak wat zacht en daardoor konden we haar moeilijk verstaan. Maar het kon me niet schelen wat ze zei, ik wilde het zien…

Het eerste gebouw waar we in kwamen was de tweede klas. Die bestond uit drie ruimtes: een creatieve plek, waar allerlei materiaal aanwezig was om dingen te doen; vooral knutselmateriaal: hout, karton, papier, techniek, gereedschap, … Dan een ongeveer even groot lokaal, met boeken, een leraar er in, enkele computers, constructiespeelgoed (om driedimensionele en ook bewegende ‘vormen’ mee te maken), een zetel en nog vele andere dingen. We moesten er onze schoenen uit doen, want er lag tapijt op de grond… En dan tenslotte het kleinste lokaaltje, misschien ongeveer 3 bij 3 (of iets groter), waar een ‘white-board’ hing en schoolboeken stonden (rekenen, taal, etc.). Het geheel van deze tweede klas was sowieso vrij klein, echt op kindermaat. Het voelde cosy, warm en gezellig. Er waren ook twee of drie kinderen aanwezig. Eentje was op het white board aan het rekenen, een andere jongen lag in de zetel een boek te lezen. Nog een andere jongen wilde eerst iets met het constructiespeelgoed doen, vroeg de leraar er wat over, maar scheen zich toen te bedenken en ging bij de boeken kijken… Het was niet helemaal duidelijk wat hij precies deed. Het was geen les, maar de leraar was aanwezig, beschikbaar om uitleg te geven en tegelijk ook bezig met de computers in te richten… Blijkbaar stonden die er eerst nog niet en waren die er nieuw bijgekomen ofzo!

Anders dan in de Sudbury scholen bieden de leraren op Summerhill zelf actief hun inhoud aan. De kinderen hoeven er niet expliciet naar te vragen. Het principe blijft dat de leerlingen het kunnen nemen of laten. Daarin verschilt de school dan weer van de Sands school, waar het één van de voorwaarden is voor kinderen om toegelaten te worden dat ze expliciet zeggen te willen leren, ook al worden ze uiteindelijk niet verplicht. Op Summerhill kunnen de kinderen echter zonder problemen hun hele schoolcarrière spelen, als ze dat willen. En uiteraard kunnen ze zelf ook op eigen initiatief om lessen vragen! Maar de leraar is bijvoorbeeld ook verantwoordelijk voor het klaslokaal en zorgt er voor dat het materiaal op orde blijft. Op Summerhill heerst een gebalanceerde afweging tussen wat de kinderen kunnen en wat de volwassene kan. Er heerst een realistisch gevoel voor wat een kind doet en niet doet. Men gaat er niet van uit dat de kinderen zich zullen moeien met alles wat de school aanbelangt. Ze kunnen dat wel, krijgen daartoe alle kansen, maar uiteindelijk is het bij kinderen net zo als bij volwassenen: alleen dat wat hen direct raakt brengt hen uiteindelijk in beweging. De waarneming is dat er zaken zijn die een kind gewoon niet doet als het in vrijheid leeft. Bij A. S. Neill, de oprichter van de school, las ik al in zijn boek over Summerhill dat zijn eerste ideaal was dat de kinderen zelf hun eigen school zouden bouwen. Tot hij zich realiseerde: ‘Kinderen, als ze vrij gelaten worden, bouwen nu eenmaal niet hun eigen school! En als ze het toch doen, kan dit in het beste geval alleen maar omdat er een vriendelijke meneer naast ze staat die ze dwingt of ‘manipuleert’ het nodige te doen…’ De taken die de kinderen niet doen, nemen de volwassenen dus over. Het kuisen van de gebouwen bijvoorbeeld gebeurt door een kuisploeg. Het eten wordt gekookt door een team medewerkers dat instaat voor de keuken. Toch doen bijvoorbeeld de oudere kinderen wel hun eigen was en zijn ze ook volledig verantwoordelijk voor hun eigen kamer! Een mooi voorbeeld dat de dochter van A.S. Neill en huidig schoolhoofd Zoë gaf was dit: De staf van Summerhill, dus de volwassenen in de school, houden zelf ook een meeting, apart van de meeting die de kinderen houden samen met de staf. Daar worden zaken behandeld zoals: de financieen, personeelszaken en, last but not least, de soms onzachte contacten met de overheid! De kinderen kunnen daar bij zijn… Toch komen ze niet, omdat die meetings doorgaans ‘te saai’ zijn! Dat zei eerder ook het meisje zelf die ons rondleidde. In het geval van het contact met de overheid waren er een paar oudere kinderen die er bij wilden zijn. Op een gegeven moment riep echter één van de jongens uit: ‘Goh, doen jullie maar, wij vertrouwen jullie toch volledig hierin!’ De materie boeide hen niet en ze gingen terug ‘spelen’. Summerhill zegt niet dat kinderen kleine volwassenen zijn. De filosofie van de school gaat er alleen van uit dat kinderen én volwassenen het recht hebben om hun eigen leven te leiden. En op de ene of de andere manier blijkt die combinatie van kinderen (een zestig- tot negentigtal) en volwassenen (een twintigtal) in een vrije en gelijkwaardige tribe of extended family heel goed te werken… De volwassenen nemen de kinderen soms taken uit handen die ze zelf niet aankunnen. Het onderhoud van het lesmateriaal is daar één van, hoewel het kinderen vrij staat daarin ook te participeren. Maar ook als leerkrachten dit ‘voor de kinderen’ doen, vragen ze er niet de gehoorzaamheid van de kinderen voor terug! In Summerhill gééft de leerkracht in feite omdat hem dit zelf goed uitkomt (dat kan uit liefde zijn voor de kinderen…). Wordt zijn ‘gift’ niet aangenomen dan kijkt hij echter niet naar de kinderen, maar probeert hij wat hij te bieden heeft aan te passen aan hun verlangen.

De volgende stap in de tour was de bibliotheek. Daar worden ook de Engelse lessen gegeven en de leerkracht Engels zat er, moederziel alleen, een boekje te lezen. Vandaag geen leerlingen komen opdagen! Hij was nog maar drie weken op Summerhill aanwezig, maar alle leerkrachten hebben op deze school dus te dealen met dit fenomeen, dat de kinderen soms betere dingen te doen hebben voor hun ontwikkeling dan jouw lessen bijwonen. Dit diepe geloof in ‘de goedheid van het kind’ typeert Summerhill. Er wordt niet geoordeeld: dit is goed, dat is slecht. Er wordt van uit gegaan en mee geleefd dat alles wat het kind doet uit eigen beweging voor hem/haar goed is. Betekent dit dat het kind zomaar alles mag? Neen! Het leert op Summerhill de grenzen van de anderen respecteren, omdat die andere protesteert, als je er over gaat! Die grenservaringen, het contact tussen twee mensen, het contact tussen de mens en de natuur, het contact ook van het kind met zijn eigen ‘grenzen’ vormt de eigenlijke (levenslange) leerervaring (die begint) op Summerhill! Overigens: de bibliotheek was opvallend groot, met verschillende ruimtes, echt veel boeken en over veel verschillende onderwerpen. Enkele leerlingen in de verdere ruimtes waren er tussen de boeken aan het snuisteren. Er lag ook een boekje waarin leerlingen zelf de door hen ontleende materialen noteren. Bij beschadiging of verlies uiteraard een bepaalde ‘boete’ die de kinderen zelf hebben vastgesteld in een regel tijdens de meeting! Elke ‘regel’ die een kind tegenkomt op deze school heeft hij of zij zelf zien ontstaan in de meeting. Misschien stemde hij tegen, maar hij kan altijd proberen te argumenteren in een volgende meeting die regel aan te passen of af te schaffen. In die zin zijn er geen regels voor de kinderen die ‘van buitenaf’ of ‘van hogerhand – godbetert’ zijn opgelegd. Dat moet een fantastisch gevoel zijn! Elke regel is min of meer van eigen makelei. Via het democratisch proces dat berust op (1) ervaring (werkt een regel of niet), (2) argumentatie en overtuigingskracht (je moet een meerderheid proberen mee te krijgen) en (3) je eigen, gelijkwaardige gevoel van wat je wilt en niet wilt (stemrecht) komen alle regels tot stand. Dit is niet intellectualistisch. Het is reëel en vaak ook heel emotioneel. Het is emotionele opvoeding!

Vervolgens passeerden we het muzieklokaal. Een oudleerling van Summmerhill en nu de leerkracht muziek heeft er een eigen, professionele opnamestudio geïnstalleerd. Die is daarmee tegelijkertijd zijn eigen bedrijf én een deel van Summerhill. De kinderen kunnen opnametijd bij hem boeken! Verder is er ook een hoop materiaal en zijn er instrumenten om zo muziek te maken. De muziekklas bestaat uit twee ruimten: de studio (die uit twee delen bestaat) en nog een aparte ruimte om te musiceren. Voor kinderen die een instrument willen leren spelen dat de muziekleraar niet beheerst, kan er een leerkracht die het instrument beheerst uit de omgeving worden aangetrokken. Hier kun je ook zien dat het aanbod van leerstof op Summerhill zowel door de kinderen als de leraren wordt bepaald. Kinderen kunnen vragen wat ze willen in de meeting – en dan wordt er besproken hoe dit het beste kan worden verwezenlijkt. En als een leerkracht ergens toevallig heel erg goed in is – in dit geval bijvoorbeeld sound-engineering – dan zal het aanbod daarin natuurlijk proportioneel groter zijn! Tegelijk berust het aanbod van vakken op Summerhill ook op een objectieve standaard en worden competente leerkrachten op basis daarvan aangeworven. De vakken die worden aangeboden zijn: Biologie, Fysica, Chemie, Wiskunde, Engels, Duits, Spaans, Frans, Japans, Chinees, Houtbewerking, Kunst, Fotografie, Drama, Geschiedenis, Geografie, IT, Muziektechnologie, DJ’en, Opnamesessies, Piano, Zang, Drums, Gitaar, Viool, Saxofoon, Zwemmen, Tennis, Voetbal, Basketbal, Volleybal, Tafeltennis, Schrijven voor de schoolkrant, Spelletjes spelen in het café, Engels voor anderstaligen (er zijn veel buitenlandse kinderen op Summerhill) en ook nog een hoop andere activiteiten!

Dan de IT ruimte met de (overigens Vlaamse) IT-leraar. Hij zei dat de ruimte goed was uitgerust en inderdaad waren er vooral computers te zien… Ook hier waren geen kinderen aanwezig, het was immers goed weer… V., mijn medebezoekster-collega maakte een foto van ons:

Het eerste klasje greep me echt aan. In het geheel gezien doen de kinderen alle dingen samen, ongeacht hun leeftijd. Toch speelt leeftijd een rol. Voor het slapen, voor de lessen en bijvoorbeeld ook voor het zakgeld dat ze krijgen, verdelen de kinderen zich in leeftijdsgroepen. Uiteraard zijn ook dat allemaal regels die ze zelf hebben mee gemaakt… Maar dus in het eerste klasje kunnen de kinderen komen die ongeveer 6 à 7 jaar zijn en die bv. nog niet kunnen lezen of rekenen etc. Er was een leerkracht aanwezig en drie kinderen. Er zijn 5 kinderen in deze leeftijdsgroep, maar de andere twee waren dus niet naar de les gekomen. Het klasje was in ieder geval niet formeel ingericht. Eén meisje was sommen aan het maken op een ouderwetse lei (het kan ook zijn dat het iets was om met viltstift op te schrijven, maar in ieder geval was het geen papier). Eén van mijn collega bezoekers vroeg aan de leerkracht of ze een foto mocht maken van de kinderen. ‘Vraag het hen’, was haar bitse antwoord. Ze klonk echt geïrriteerd. Ineens begon ik me te schamen. Tot nu toe was ik vooral op de volwassenen gericht geweest, om hen allerlei vragen te stellen. De gewoonte om over kinderen te praten onder volwassenen, zelfs als deze kinderen er gewoon bij staan, is diep ingesleten. Dit doet me denken aan een stukje uit een boek van Deepak Chopra dat ik aan het lezen was geweest op de heenweg hierheen (de titel is: Dochters van het licht, p. 175):

[...] De goden bewandelen graag omwegen zeggen ze, dus volgt hier een mop: een klein meisje gaat met haar ouders naar een restaurant. De ober komt en vraagt: ‘wat wilt u eten?’

Het kleine meisje zegt: ‘Ik wil graag een hotdog’. Haar moeder kijkt naar het menu en zegt: ‘Ik wil graag de gepocheerde vis’.

‘Klinkt goed’, zegt haar vader. Hij wendt zich tot de ober: ‘Drie gepocheerde vis graag’. De ober buigt en gaat naar de keuken. Door de klapdeur horen ze hem roepen: ‘Hé Louis, twee gepocheerde vis en een hotdog’.

‘Kijk mam’, zegt het kleine meisje. ‘Hij denkt dat ik echt ben’.

En daar gaat het dus over. Uiteindelijk blijkt één van de kleine meisjes in het klaslokaal heftig te protesteren tegen het op de foto komen. Ze kruipt spontaan onder de tafel. Ineens besef ik hoe onwennig ik me tegenover deze kinderen voel. Ze staan op mijn hoogte. En toch heb ik altijd kinderen behandeld alsof ze dat niet doen. Dat was weliswaar onderbewust tot nu toe, maar ineens komt het voor mij aan de oppervlakte. Ik voel me gehandicapt tegenover deze kinderen. Ik weet ineens niet meer wat ik moet doen. Hèèèèlp!

De praktijk van Summerhill gaat een graadje dieper dan de theorie. Dat begin ik nu te voelen… Ik wist dat ik op deze plek geconfronteerd zou worden en nu gebeurt dat ook. Een andere zaak die me confronteerde is deze. Ik vroeg Zoë Readhead wat ze iemand zou aanraden die een school als Summerhill wil starten. ‘Probeer eerst eens één of twee jaar als leerkracht te leven op Summerhill. Of als huismoeder/vader, het voordeel daarvan is namelijk dat daarvoor geen verdere (academische) kwalificaties nodig zijn… Door er te leven leer je wat het echt in de realiteit is. Dan kun je het vanuit je hart gaan doen. Anders blijft het iets dat je doet vanuit je hoofd en dat is een slechte plek om van te vertrekken…’ Dat raakte me heel erg diep en die raad maakte me heel verdrietig. Blijkbaar zijn er verschillende mensen in dit soort situaties die me steeds weer lijken te zeggen dat ik niet te veel vanuit m’n hoofd mag denken. Terwijl ik zo verdomde veel voel! Tegelijk zei ze toen dat er geen vacante plaatsen meer waren, voor leraren normaal gezien de komende jaren niet en voor huismoeders/vaders eventueel pas vanaf het volgende jaar. Nu echter besef ik dat hoe verdrietig deze raad ook aanvoelde, het niet correct is. Ik hoef het niet op mezelf te betrekken. Het is waar dat een neiging van mij in abstracte, theoretische ‘dromen’ ligt eerder dan in de door mij vaak als ‘platvloers’ beleefde realiteit. Tot je die met passie vult! In plaats van me in zielig zelfmedelijden te wentelen (daar is uiteraard niets mis mee ), ben ik met een razernij van deze plek weg gegaan die de idee dat voor mij leven vanuit het hart niet mogelijk zou zijn heeft weggevaagd. Daar kom ik verder in deze blogpost zeker nog op terug… Grrrrrr!

De kinderen

Tijdens de rondleiding zag ik niet veel kinderen. Of beter: als ik nu begin te tellen: ik heb er toch wel wat gezien. Echt grote groepen kinderen die geconcentreerd zijn op één plek heb ik, behalve op de meeting, niet gezien. Als je verwacht heelder ‘scholen’ of ‘talrijke klassen’ van kinderen te zien op Summerhill, kom je bedrogen uit, mompel ik nu tegen mezelf. Er waren twee of drie kinderen aanwezig in het tweede klasje, in het eerste klasje was een les en daar waren het er drie. In de muziekruimtes was niemand. Het wetenschappelijk labo was leeg en op slot; we konden enkel door de raampjes een indrukwekkende hoeveelheid microscopen en ander educatief fysica- en biologiemateriaal bewonderen! In de tuin waren ook wel wat kinderen. Eh: ik zag er twee, die samen aan het spelen waren op de trampoline! Verder waren er drie of vier oudere kinderen aan het basketten op het basketbalpleintje. Tussendoor passeerden we ook nog het Frans café, maar we mochten er niet binnen omdat er een les bezig was. Ook daar waren enige leerlingen aanwezig, zo te zien (door het raam)! Het Frans café is verder ook een plek waar naast de lessen ook echt café gehouden wordt: kinderen kunnen er (tegen betaling) iets drinken en/of eten…

Op Summerhill krijgen alle kinderen zakgeld, poc genaamd (van het Engelse pocket money, of trap ik nu een open deur in ). De grootte van dit zakgeld is afhankelijk van de leeftijd, maar voor de rest voor iedereen hetzelfde. Om een idee te geven: het meisje dat ons rondleidde was 15 en ontvangt elke week tien pond. ‘Je kunt er geen kleren van kopen!’ liet ze er enigszins spijtig op volgen… Dat vond ik eerlijk gezegd wel een beetje teleurstellend… Het materiële lijkt hier op Summerhill, hoewel belangrijk, niet van primair belang: vooral op wat je (er mee) doet, ligt de nadruk! Onze gids liet ons ook haar eigen ‘kamer’ zien door het venster (de oudere kinderen hebben een eigen kamertje): een klein hokje van misschien 3 bij 4 meter, met een bed, een bureautje en haar eigen kleren en spullen. Ze had ook een eigen laptop en vertelde dat de meeste kinderen op Summerhill wel een eigen computer hebben. De kinderen mogen van thuis meenemen naar Summerhill wat ze willen – en in die zin is privé-bezit ook een belangrijk iets op de school. Tegelijk krijgen ze echter wel de raad niet hun mooiste spullen mee te brengen, want Summerhill is een gemeenschap en dan kan er ook iets misgaan met wat van jou is! De leerlingen hebben zelf de verantwoordelijkheid voor hun spullen, maar als er iets misgaat, bijvoorbeeld iemand die ongevraagd jouw spullen gebruikt of iets kapotmaakt, is er wel altijd nog de meeting… Maar als je echt niet wil dat er iets met jouw spullen gebeurt, moet je ze wel goed opbergen… Met het zakgeld dat ze krijgen kunnen de kinderen ook in het dorp snoep of andere spulletjes die ze willen hebben kopen.

Dan gingen we naar het hoofdgebouw. Hier is op het gelijkvloers de keuken, de eetzaal, het kunstlokaal, de lounge en een ruimte waar de stafvergaderingen doorgaan (leerkrachten, huismoeders/vaders en het schoolhoofd). Er is ook een ruimte met een oude piano er in waar het lekker oud ruikt. Eén van de regels die gestemd zijn is ook dat je niet óp de piano mag lopen. Dat meldde onze gids ook expliciet… Via een trap kun je vanuit de lounge naar de tweede verdieping, maar wij als bezoekers waren verboden daar te komen omdat de tien tot twaalfjarige kinderen daar hun eigen kamer hebben en bezoekers daarbij te veel hun privacy storen…

In het kunstlokaal was één leerlinge aanwezig, die een zelfportret (met een spiegel) aan het maken was voor haar eindwerk (blijkbaar bestaat zo iets op Summerhill – uiteraard volledig vrij gekozen!). Misschien was er ook nog een andere leerlinge, maar dat herinner ik mij niet meer. De leerkracht voor kunst was hier ook aanwezig. Verder zagen we ook nog het houtlokaal. Dat was fijn! Er was een leraar en er waren twee leerlingen aanwezig. Eén jongen was in een stukje hout aan het zagen en een andere was er gewoon; niet direct met iets bezig. De leraar zelf was met een grote plaat iets aan het doen. Iemand vroeg aan de jongen wat hij aan het maken was. ‘Another axe!’, was het aandoenlijke antwoord. Het meisje dat ons rondleidde zei: ‘Ja, de jongens zijn bezig nu met oorlogje spelen en allerlei gevechten…’ Jongens kunnen hier nog gewoon jongens zijn! Ze moeten niet 7 uur per dag op een stoel hun broek zitten verslijten. Ze spelen hier hun fantasieën uit! Er wordt volledig ‘ja’ tegen gezegd. Het is niet iets dat ingedamd moet worden ten voordele van de lessen en dat enkel ‘tijdens de speeltijd’ kan. Speeltijd? Dat is een begrip dat de kinderen op Summerhill ook kennen, maar ze kiezen zelf hoe lang en wanneer dat is. In het kunstlokaal hoorde ik ook dat er een project over monsters aan de gang was. In deze school wordt niets gecensureerd. Om een idee te geven welke ‘monsterlijke’ resultaten dit heeft, hier dit filmpje dat door kinderen op Summerhill is gemaakt:

Kinderen kunnen hier hun fantasie uitleven. Hun emoties, angsten, obsessies… Het lijkt me de snelste en veiligste weg naar bewustwording ervan, en daarmee ook naar een evenwichtige persoonlijkheid die zijn eigen kleuren kent…

Dan leidde onze gids ons ook nog naar het zwembad, waar nu vuil en door bladeren bedekt water in stond. ‘In de zomer heel leuk’, verzekerde ze ons. In Summerhill zwemmen de kinderen ook naakt, als ze dat willen. Er zijn nog nooit noemenswaardige problemen daarmee geweest tussen jongens en meisjes. En Summerhill mag dan een ‘vrije’ school zijn, ook op de veiligheid wordt goed gelet. Zo is het niet mogelijk hier te zwemmen in de zomer zonder de supervisie van minstens twee stafleden. Eén van de revolutionaire aspecten van Summerhill in Neill’s tijd (de jaren vijftig en zestig) is dat sex absoluut geen taboe was. Neill lichtte jonge kinderen van vier of vijf jaar al in waar ‘de kindertjes’ vandaan komen, als de ouders dit hadden nagelaten en hij dit noodzakelijk vond – want in principe was hij van mening dat eigenlijk de ouders dit dienden te doen. Zoë vertelde ons bezoekers dat Neil poppetjes had, naakt en met borsten, herkenbare genitaliën enz. en zij en de andere kinderen noemden toen die poppetjes de ‘fuck-family’. De kinderen konden daar dan mee spelen… Eigenlijk is het jammer dat ik de kinderen niet meer daarover heb gevraagd. Summerhill is in zekere zin ook schokkend, omdat taboes waar ik mee ben opgegroeid hier niet lijken te bestaan. Dit was in de jaren dat Neill de school leidde natuurlijk nog een zwaarder probleem dan nu (de school is in 1921 opgericht en bestaat nu bijna 90 jaar). Op dit moment praten mensen al opener met hun kinderen over sex en Neill heeft daarbij met Summerhill en zijn boeken ook zeker mee de toon gezet. Het onderwerp lijkt niet op de voorgrond te staan op Summerhill, maar doordat de kinderen weten waar het over gaat en niet in het duister gehouden worden lijkt hun fantasie bevrijd en kunnen ze verder spelen…

Ik herinner me een stukje uit een boek van Neill (jammer genoeg kan ik het hier niet citeren, omdat ik het boek niet bij me heb), waar hij uitlegt hoe seks een ramp wordt, niet alleen als je er niets van weet, maar ook als je niet beseft dat het tegelijk maar iets gewoon is. Het kan een teleurstelling lijken, in te zien dat sex geen allesoverheersende ervaring is, maar door dat te aanvaarden is het ook makkelijker op een plezierige manier te vrijen. Neill vond het ook niet erg als kinderen masturberen. Dat het iemand beschadigd klopt sowieso niet en in ieder geval beschadigt het schuldgevoel dat een tiener kan krijgen die masturbeert, doordat sex onjuist wordt weergegeven of omdat er over wordt gezwegen, de psyche wel! Het paradoxale is dat als kinderen weten waar het werkelijk over gaat de lont uit het kruitvat gaat. De gefrustreerde energie moet geen andere uitwegen meer zoeken. Kinderen kennen de plaats in hun leven voor sex. Ik herinner me dat ik als kind vroeger dacht: ‘Als sex dan zo iets leuks is, waarom zijn de volwassenen daar dan niet de hele tijd mee bezig?!’ Het was verwarrend, daar nooit iets van te zien. Maar het is niet iets waar mensen de hele tijd mee bezig zijn. Het is iets wat gewoon soms heel erg leuk is. Het is grappig dat ik onderbewust precies ergens de gedachte koester dat kinderen en tieners die vrijgelaten worden onverantwoordelijk met sex gaan omspringen. Het tegendeel is echter waar. Het is typerend voor het realisme van Summerhill dat men zich daar in feite houdt aan de regel dat sex voor kinderen onder de 16 jaar verboden is in Engeland. Natuurlijk zijn er paartjes in Summerhill en experimenteren kinderen. Doordat ze weten hoe naaktheid er uitziet is er echter geen onderdrukte nieuwsgierigheid. Neill legde de kinderen ook uit – als hem dit nodig leek – dat zijn school wel haar deuren zou kunnen sluiten als er bijvoorbeeld een meisje zwanger zou raken. En dat wilde hij niet! Daarmee gaf hij de kinderen ook een gevoel van reële verantwoordelijkheid, dat ze nu al bijna 90 jaar heel goed lijken aan te kunnen.

Dit is een vreemde ervaring en het zal nog wel een tijdje duren voor ik daar aan zal wennen. Maar ja, geldt dat niet voor de hele humanistische visie die de gehele mens, zowel in zijn ‘lage’ als in zijn ‘hoge’ kanten omarmt?

Waar zag ik dan verder nog kinderen? In het grote gebouw waren er een paar. Ze liepen in en uit, soms achter elkaar aan, liepen de trap op en af en tijdens de vragensessie met het schoolhoofd hoorde ik aan de andere kant van het raam steeds de geluiden van skateboards op de daar aanwezige ramp. Na de meeting zag ik ook nog twee kleine kindjes van misschien 4 of 5 jaar die daar als twee kleine kleutertjes op de bank zaten te lachen en luid ‘Hello’ riepen als ik passeerde! Onder de afwezigheid van een ‘juf’ schenen ze niet echt te lijden (hoewel een volwassene op Summerhill ook nooit echt ver weg is…). Ze deden niet echt iets, maar het was duidelijk dat ze plezier hadden: twee kinderen op de bank, niet op het hek!

Verder ziet het gebouw er absoluut hippie-achtig uit, echter op een respectabele en eerbiedwaardig oude manier. Op de bakstenen muur van het hoofdgebouw staat in vrijwel elke baksteen tot op ooghoogte een naam gekrast. Het houtwerk binnenin van de muren en de trap is verweerd en vol gaten. Ik herinnerde mij een uitspraak van Neill, dat kinderen soms dingen ‘beschadigen’ niet uit vernietigingsdrang, maar gewoon onbewust. Ze ‘boren’ dan bijvoorbeeld gaten in de muur. Hier spelen vrijelijk deze neigingen. De trap gaat er niet echt van kapot (zo blijkt nu), maar hoe vaak zou een ouder in het doorsnee gezin die neiging bij ons niet al hebben afgeblokt? In Summerhill is Zoë, the principal, de formele eigenaar van het gebouw en de terreinen. Maar aan alles is te zien dat het de kinderen zijn die deze plaats bezitten. They own the place! Een bluts in de deur is geen vernietiging. Het getuigt ook niet van disrespect. Het is gewoon de weerstand van de materie en de kinderen hier krijgen de kans die uit te leven. Het gebouw Summerhill is een oude dame die tegen een stootje kan. Juist doordat het gebouw, ondanks alle gaten en blutsen en kerven er nog staat en functioneert, straalt het een enorme kracht uit. De kinderen bewonen dit gebouw als een tweede (of derde? ) huid, ze schoppen er van binnenuit tegen aan.

Andere, humoristische elementjes zijn dan bijvoorbeeld weer deze. Bij de toiletten staat laconiek: ladies en the rest! Kleine détails, die ik maar moeilijk kan beschrijven en me ook gedeeltelijk niet echt meer herinner getuigen van ludiekheid en een latente sense of humour en plezier. Overal is ook een vreemd aanvoelende combinatie tussen wanorde en, als je dan beter kijkt, toch een goed functionerende organisatie. Voor design en schoonheid hoef je er niet echt te komen. Alles is eerder een beetje aftands en de leerlingen lijken zich er niet aan te storen (iets wat ik ook maar pas zeker zou kunnen weten als ik er langer zou blijven, natuurlijk). Tegelijk is er wel een bepaalde charme. Er heerst een bepaalde sfeer, een bepaalde huisgeest, die in zijn specificiteit niet per se aan de Summerhill-idee gebonden lijkt, maar die gewoon ook samen lijkt te hangen met deze individuele school (een andere Summerhillschool zou ook een dergelijke ‘sfeer’ hebben, denk ik, maar die zou dan, in zijn specificiteit, toch weer anders zijn). Het is gewoon een mengeling van deze plek, de filosofie, de kinderen en de aanwezige volwassenen zelf. In de hele school hangen ook op zichtbare plaatsen time-tables op. Die zijn er om de kinderen te herinneren aan het waar en wanneer van lessen en activiteiten, maar ze zijn dus niet verplicht – ten overvloede – die te volgen. Er gaat ook een bel, in ieder geval voor de meeting heb ik er één gehoord en misschien was er ook wel één voor het eten. Ook hier moet natuurlijk niet verplicht op ingegaan worden. Er zijn ook ‘valven’ in het gebouw, waar mededelingen op staan en de samenstelling van de verschillende ‘commitees’. Een voorbeeld van zo een comité is het visitors-commitee, waar dus onder andere het meisje in zat dat ons heeft rondgeleid. In het bijzonder trof mij dat dit geen mooi uitgeprinte blaadjes waren. Gewoon krabbelig geschreven briefjes in kinderhandschrift. Hoe simpel ook, er spreekt meer intensiteit uit dan van mooi vormgegeven boodschappen. Deze kinderen waren er bij, toen de commitees werden vastgesteld. Op de ene of de andere manier ervaarde ik de gebouwen ook als kleurig, maar het is moeilijk te beschrijven op welke manier. Het hele terrein en de gebouwen zijn in ieder geval gevarieerd. In dat opzicht herinnert de hele schoolaankleding me ook wel aan de Steinerschool waar ook elke ruimte zijn eigen sfeer en intensiteit heeft en dit duidelijk vermengd met veel creativiteit.

Summerhill en healing

Tijdens het vragenuurtje werden ook veel vragen gesteld over ‘healing’ en het soort kinderen dat Summerhill aantrekt. Aan de ene kant is Summerhill een school die gekwetste kinderen terug in balans kan brengen. Dat gebeurt door de vrijheid en door de community die door de meeting een enorm instrument in handen heeft om met “issue’s” om te gaan. Als een nieuw kind agressieve trekjes vertoont, of destructief gedrag, of, tegenovergesteld, helemaal in zichzelf gekeerd blijft en/of zelfdestructief handelt, dan kan de gemeenschap daar tot op zekere hoogte op een natuurlijke manier mee omgaan. Toch heeft men aan de andere kant op Summerhill doorheen de jaren ervaren dat sommige kinderen daarin helaas te ver weg zijn. Het agressieve gedrag wordt gevaarlijk voor anderen en voor de school als geheel. Of bepaalde kinderen kunnen zich uiteindelijk toch niet in de groep integreren… In dergelijke gevallen is al besloten geworden een kind toch te vragen de school weer te verlaten. Met andere woorden: Summerhill kan in veel gevallen emotionele heling teweeg brengen. De vrijheid doet dat met een kind. Maar in sommige gevallen lukt dit niet. En hoe ouder het gekwetste kind is, hoe moeilijker het in de regel wordt om een positief resultaat te bereiken! Dit gebeurt overigens niet door een speciale vorm van ‘therapie’. Het gebeurt gewoon, als het gebeurt, door de vrijheid, door conflicten die worden opgelost in de meeting en door mogelijke vriendschappen en contacten…

Zoë vertelde het verhaal dat haar vader, A.S Neill, in het begin nog individuele sessies hield met kinderen, in de hoop door een vorm van psychotherapie genezing te bewerkstelligen. Hij nam toen ook praktisch alle kinderen die zich aanboden aan, omwille van de financiële voordelen die dit voor zijn (toen nog startende) school met zich meebracht. Hij had in feite niet veel keuze. Op een dag echter merkte Neill dat gekwetste kinderen die hij zogenaamde PL’s (Private Lessons) gaf, niet sneller van een trauma herstelden dan kinderen die hij om de ene of de andere reden dergelijke PL’s niet gaf. En dat deed hem toen besluiten dat het de vrijheid is die de kinderen geneest en niet zijn PL’s! Op zich toch een gedenkwaardige bemerking… Vanaf dan, ergens in de jaren ’60, stopte hij met het geven van deze PL’s.

De school trekt natuurlijk leerlingen aan die het moeilijk hebben. Die sowieso niet in het reguliere systeem passen en waar dan de ouders vaak als laatste redmiddel zich tot Summerhill wenden. Dergelijke ‘gedragsgestoorde’ kinderen komen op Summerhill meestal wel aan hun trekken, maar soms ook overtreft hun probleem dus toch de capaciteit in dit opzicht van de school. Ik kan me ook voorstellen dat het een heel andere zaak is, overwegend beschadigde kinderen in je school te hebben versus één of twee beschadigde kinderen in een groep van verder psychisch gezonde kinderen… Daar komt ook bij dat Neill, volgens mij, ondanks alles toch een pedagogisch genie was, waardoor nu misschien de mogelijkheid van zijn school om de kinderen te ‘genezen’ misschien ook is afgenomen. Maar dat weet ik dus niet, dat is enkel een gissing die ik hier nu opwerp. In feite wordt het belang van de opvoeder in deze school geminimaliseerd. De kinderen voeden vooral elkaar op, terwijl de volwassenen vooral datgene doen wat de kinderen nog niet kunnen doen. Gradueel en in vrijheid (dat wil zeggen op eigen tempo en ongehinderd door autoritair opgelegde normen, waarden) nemen de kinderen dan uit zichzelf meer verantwoordelijkheid. Rond 16 of 17 jaar verlaten de kinderen dan de school. Rond die leeftijd weten ze wat ze willen en beschikken ze ook over de capaciteiten zelf het initiatief te nemen om dat verlangen te realiseren. Dit doen ze dan volgens hun eigen waarden en met een eigen droom die ze zelf hebben kunnen ontdekken op Summerhill. Mijn indruk is dat het kind, omdat het niet verward wordt door al dan niet expliciete geboden, verboden en verwachtingen heel concreet het contact behoudt met eigen verlangens. De kinderen ervaren ook elke dag op Summerhill dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor hun verlangens omdat er niemand is die er in hun plaats moeite voor zal doen. Ze leren dus ook in contact met de (menselijke) natuur hun eigen kracht en hun eigen zwaktes kennen, waardoor ze precies weten waar ze staan. De illusie alles aan te kunnen of het gevoel, niets te kunnen is hun vreemd. Op Summerhill heb je immers dingen geprobeerd die mislukt zijn. En je hebt je eigen successen geboekt (als je een toets deed, was het omdat jij dat wilde, niet een ouder of een leerkracht die je dit oplegt). Deze kinderen komen dus met een realistisch en positief beeld over de plek die ze (kunnen) innemen in de wereld van Summerhill!

Omdat ‘heling’ moeilijker wordt naarmate het kind ouder is, geldt nu op Summerhill de regel dat er geen kinderen boven de 11 jaar worden aangenomen. Dit is echter geen strikte regel, over uitzonderingen kan altijd gepraat worden en dan is het natuurlijk niet gemakkelijk, een goede beslissing te nemen. Eigenlijk kan dit gewoon niet. ‘Een gekwetst kind is als een doos van Pandora’, beschreef Zoë. ‘Door het in de vrijheid te brengen wordt die doos geopend. En je kunt niet op voorhand weten wat er naar buiten zal komen. Een uiterlijk stabiel kind kan toch de vreemdste emoties gaan ervaren als het plots beseft vrij te zijn, op een moment dat het niet de kans heeft gehad eerst langzaam in die vrijheid te groeien’. Summerhill werkt daarom ook het beste voor de kinderen die er op jonge leeftijd naar toe zijn gegaan. Dat kan al vanaf 4 jaar. Er zijn ook kinderen die in de omgeving wonen en niet op Summerhill slapen, en ook kinderen die alleen overdag komen omdat ze nog erg jong zijn, maar dan later wel – vrijwillig! – ook deel uit gaan maken van de kinderen – en dat zijn de meesten – die er ook slapen. Ze verlangen daar na verloop van tijd doorgaans naar (je mist heel veel als je er niet woont).

Summerhill is dus een zogenaamde boarding school. Een internaat, zouden wij zeggen! Met beide woorden, het Engelse zowel als het Nederlandse, zijn negatieve associaties verbonden van akelige scholen met tralies voor de ramen en lijfstraffen… Uiteraard is dat niet Summerhill! De kinderen lijken er ook graag te slapen. Wel hoorde ik over kinderen met heimwee. Tegelijk hoorde ik dat dit dan na maximaal een paar dagen weer over gaat. De kinderen zijn graag op Summerhill!

Daarmee is deze school echter de enige democratische school ter wereld waar de kinderen niet alleen overdag komen om te leren/spelen, maar er ook echt leven. Dat geeft natuurlijk een extra dimensie aan het geheel. Summerhill is de moeder of zelfs grootmoeder aller democratische scholen, aangezien elke oprichter van een democratische school zal zeggen dat hij of zij geïnspireerd is in oorsprong door de geschriften van Neill. Voor Summerhill zelf hangt er echter ook nog een filosofie vast aan dit ‘boarding’-aspect. Het is de bedoeling dat de kinderen echt in vrijheid opgroeien. Dat ze hùn leven leiden en niet bijvoorbeeld het leven van hun ‘ongeruste ouders’. Bedenk daarbij het gezegde van Kahlil Gibran: Gij zijt de boog en uw kinderen zijn de pijlen. De boog wordt gespannen en de pijl gaat zijn eigen weg. Bedenk ook dat God evenveel van de boog houdt als van de pijlen. Of zo iets. Neill beschouwde het als onvermijdelijk dat ouders verwachtingen over hun kinderen koesteren. En die verwachtingen kunnen voor de ontwikkeling van het kind belastend werken. Daarom gaat men er in Summerhill van uit dat het goed is voor de kinderen om op te groeien los van hun ouders, daardoor ook zonder gehinderd te worden door mogelijke verwachtingen van hen. Het kind moet zichzelf vinden. En ouders, hoe goed ze het ook bedoelen, zijn daarbij vaak eerder een sta in de weg dan een echt goeie gids. Kinderen hebben geen ouders of leerkrachten nodig in de eerste plaats, maar wel andere kinderen. En dat krijgen ze op Summerhill! En de band met de ouders wordt daardoor juist nog versterkt, omdat de relatie een vrijere is. Ik heb uitgerekend dat de kinderen ongeveer 33 weken van het jaar op Summerhill zijn. De andere 19 weken zijn ze dus bij hun ouders… Wanneer ze op de school zijn is het contact met de ouders echter minimaal. Geen nieuws is goed nieuws is het devies dat ouders meekrijgen! Alleen in uiterste nood zal er gebeld worden. In de praktijk blijkt dit vooral voor de ouders een moeilijk probleem te zijn. Zij kunnen nu natuurlijk hun eigen kwetsuren en issue’s niet meer in de kinderen projecteren. Anderzijds, hoe het voor de kinderen is, zo zonder hun ouders te leven, weet ik eigenlijk niet. Ik heb te weinig met de kinderen gepraat tijdens dit bezoek. Daar heb ik wel een beetje spijt van, ook al komt het dus voort uit mijn gehandicapte gevoel tegenover hen, een gevoel dat ik volledig begrijp. Hoe dat voor mij zou zijn geweest kan ik moeilijk peilen. De kinderen die ik op Summerhill heb gezien zagen er op het eerste gezicht in ieder geval niet uit alsof ze aan het smachten waren naar hun moeder of hun vader. Maar dat kun je nooit weten natuurlijk. Dus over dit punt kan ik met betrekking tot Summerhill nog niet echt een onderbouwde uitspraak doen.

Zoë verzekerde ons ook dat Summerhill niet is wat het lijkt. Veel mensen associëren vrijheid met het ideaal van altijd vrolijk met iets bezig zijn en nooit de weerstand van het leven voelen. Maar dat is het dus juist niet. Een kind op Summerhill leert al vroeg om zelfredzaam te zijn. Er zijn geen ouders die alles voor je doen. De staf doet zelf ook het minimale. Als je iets wilt, moet en kan je daar zelf het initiatief toe nemen. En uiteraard lukt niet alles! In zoverre dat voor een kind al van belang is, dat iets lukt of niet. Veel kinderen zijn al content als ze gewoon bezig zijn (spelen, heet dit!) en gevoel voor resultaat komt pas op latere leeftijd. Maar toch. Naast leuke dingen worden Summerhillkinderen onvermijdelijk geconfronteerd met verveling. Zij zijn de meesters van hun tijd! Een leraar verwoordde het zo: ‘Summerhill betekent dat de kinderen zelf hun tijd kunnen besteden. Niemand anders doet dit voor hen. Zij bepalen, vanaf ze opstaan tot ze gaan slapen, wat er met hun tijd gebeurt. Er is niemand anders die dat voor hen doet’. Een realiteit van het leven, van onze natuurlijke conditie als mens wordt daarmee voor de kinderen al snel duidelijk: ‘Als je niet zelf het initiatief neemt, gebeurt er niets’. ook met betrekking tot het ziek zijn van kinderen (niet de ernstige gevallen natuurlijk) heeft de staf van Summerhill niet de gewoonte het kind te overladen met overdreven veel extra zorg en attenties. Toen ik het Zoë zo hoorde vertellen voelde ik plots in mezelf een soort innerlijke koude. Het kwam op mij hard over! Er is niet die moederlijke – of vaderlijke – figuur die zich over je zorgen maakt nog voor je een kik hebt gegeven. Op Summerhill komt het er daarom al snel op aan, zelf aan te geven wat je wilt en niet wilt. Tegelijk is er wel een soort leerlingenvolgsysteem aanwezig waarbij stafleden het welzijn van de kinderen van op een afstandje volgen en als het met een bepaalde leerling niet goed lijkt te gaan kan dit ook een voorwerp van gesprek worden in de meeting… Een leerkracht vertelde ook dat de school, nota bene onder invloed van de inspectie, op dit gebied doorheen de jaren ook wel wat verbeteringen heeft toegevoegd.

De meeting

Summerhill is gebaseerd op twee principes: vrijheid voor de kinderen (en de staf) en absolute gelijkwaardigheid tussen de kinderen/leerlingen en de volwassenen/leerkrachten. Deze principes zijn zo simpel dat dit wel eens de reden zou kunnen zijn waarom Summerhill zo weinig doorgang vindt: ‘Hoe kan zo iets simpel dé juiste methode zijn om kinderen op te voeden?’, hoor ik een gestudeerde pedagoog al denken. Ik heb diep respect voor studie en voor kennis, maar zoals in de filosofie (die heel ingewikkeld is) ligt de echte innerlijke rust die iemand, geïnteresseerd in filosofie (en andere studie) zoekt in een aantal geestelijke principes die uiteindelijk verbluffend simpel zijn. Ons verstand kan er misschien niet mee om dat de waarheid geen ingewikkeld kluwen van gedachten is maar uiteindelijk ligt de waarheid in het hart en daar is de stilte. Je zou ook kunnen zeggen (zoals ik het ergens op een online video van Eelco de Boer heb gehoord): Het is simpel (te bevatten) maar niet eenvoudig (in de praktijk). In de praktijk komt er bij Summerhill, misschien zoals bij alles wat de moeite waard is in het leven, heel wat kijken!

Het meest simpel te bevatten principe op Summerhill, en ook het meest basale – de moeder aller dingen de moeite waard, zou ik, met lyrische woorden kunnen zeggen, is: vrijheid. Want het betekent: De kinderen mogen doen wat ze willen! En ze mogen niet gedwongen worden iets te doen wat ze niet willen. En voor wat ze willen versus niet willen hoeven ze geen redenen te geven. Het stroomt voort uit hun verlangen (of niet)! De opvoeder/leerkracht in Summerhill gaat er vanuit dat kinderen van nature goed zijn en hoopt heel diep dat zijn aanpak hen niet vervreemdt van hun diepste verlangens! En in de praktijk blijkt dat kinderen op Summerhill, in de meeste gevallen (zie daarvoor het hoofdstukje over healing), door de vrijheid die ze krijgen dichter bij hun ware verlangens komen/blijven. Onschuld, is wat ik heb gezien in Summerhill, bij de kinderen! Ze stelen wel eens wat, ze hebben soms ruzie, ze mogen elkaar niet altijd voor de volle 100% maar: dat alles gebeurt in onschuld, het is de discipline van de leerkrachten op Summerhill zichzelf te leren over niets te oordelen, wat de kinderen doen! Dat betekent: ze veroordelen de kinderen niet. De opvoeder/leerkracht gaat er van uit dat hij/zij even menselijk is als de kinderen zelf en dus slecht geplaatst is om een veroordeling en straf te bepalen. Als een kind steelt of iemand pijn gedaan heeft dan wordt daar dus mee omgegaan door de gemeenschap. En daar blijkt vervolgens dat ‘omgaan met’ iets helemaal anders betekent dan veroordelen en straffen… Die twee worden vervangen door de mogelijkheid zich te uiten en de mogelijkheid te luisteren naar wat er in de ander omgaat. Uiteindelijk beslist dan de hele gemeenschap wat er moet gebeuren. Niet een (volwassen) autoriteit die wéét wat goed is.

Het concept ‘vrijheid’ is heel simpel. Stel het je voor als jezelf, op deze aardbol. En stel je dan voor dat je kan doen wat je wilt! Er zijn géén andere mensen die je verbieden iets te doen, of dwingen iets te doen. Die situatie, dat is de vrijheid waarover men op Summerhill praat. Het is vrijheid voor kinderen.

In de praktijk betekent het dat kinderen niet gedwongen worden de lessen te volgen. Ze zijn vrij, niet naar de lessen te gaan! Er zijn echter wel lessen! In feite is de enige die verplicht is om naar de lessen te gaan, de leerkracht! Dat is volwassen vrijheid. Veel moeilijker om aan te komen, maar in feite bereikbaar door eerst de kinderversie er van door te maken… Ik maak me geen illusie dat er aan de vrijheid van de kinderen op Summerhill filosofisch gezien heel wat haken en ogen zitten… Zijn ze vrij om te vliegen? Zijn ze vrij om de school te verlaten? Zijn ze emotioneel vrij, of misschien beschadigd en daardoor onderhevig aan schaduwen van vroegere autoriteit? Hebben ze zelf misschien een bagage mee, die ze al hebben van bij hun geboorte, een soort karma of zo, dat hen dwingt? Als je de aarde ziet als de natuur, en je ook de menselijke natuur daar bij telt, dan zijn wij allemaal vrij tegenover deze ‘natuur’. En hoe meer we deze natuur leren kennen, des te meer leren we die als een deel van onszelf te zien, haar wetten te begrijpen, en des te beter zullen we dan ook in staat zijn om zo in de natuur te leven dat dit leven onze verlangens bevredigt… Verlangen, dat is wat zich een weg baant doorheen de natuur! De mens is verlangen! In Summerhill is een omgeving gecreëerd waar het mogelijk is voor de kinderen, hun eigen verlangen uit te spelen/leven en een deel daarvan is het verlangen naar leren. Ze krijgen de kans hun verlangens te leren kennen, te koesteren en zo te ervaren dat nóg méér van hun verlangens voor vervulling vatbaar zijn. Neill was iemand die zelf het verlangen koesterde de dingen te doen die nodig zijn om een omgeving als Summerhill te creëren! Summerhill is zijn creatie. De kinderen genieten er van. En je zou kunnen zeggen dat nu zijn dochter en alle medewerkers van Summerhill in Summerhill net zo goed hun verlangens naar het creëren van zo een omgeving botvieren! Summerhill is de school van het verlangen, dat vrij wordt gelaten, en daarmee is het een echte ‘tovenaarschool’. Er hangt magie, zeker vanuit het perspectief van iemand die niet kan vertrouwen dat het verlangen van mensen ‘goed’ is…

Dit basisprincipe van vrijheid wordt in balans gehouden door een instrument dat zo simpel is als krachtig. De meeting! De meeting is een bijeenkomst van leerlingen en leerkrachten (en huismoeders en huisvaders) van Summerhill waar het reilen en zeilen van de school wordt besproken. Ook worden er de beslissingen genomen, dit op democratische wijze, door te stemmen. Als voor een bepaald voorstel een meerderheid wordt gevonden dan is het ‘carried’! In het andere geval: ‘dropped’! Je bent niet verplicht naar de meeting te komen. Tenzij iemand een ‘case’ tegen je heeft: dan wordt je opgeroepen! Als je opgeroepen wordt moet je naar de meeting komen. Doe je dat niet, dan wordt dit in de volgende meeting een ‘case’, waar dan de gemeenschap op zal reageren. Uiteindelijk betekent naar de meeting komen ook een blijk van je interesse om op Summerhill te zijn, in het ergste geval kan het dus zijn dat je gevraagd wordt om de school te verlaten. Dat is niet enkel een theoretische mogelijkheid en tegelijk is het wel een theoretische mogelijkheid… Niet naar de meeting komen als je opgeroepen bent is echter een teken van angst, woede of een andere emotie en in dat geval kan de gemeenschap het proces vaak aangaan. Of het is een blijk van een desinteresse in je verblijf op Summerhill. Is het angst (of een andere emotie), dan is dat heel droevig en kan er vaak wat aan gedaan worden. Is het desinteresse om op Summerhill te verblijven, dan is de keuze om te gaan eerder je eigen keuze dan een beslissing van de gemeenschap… De meeting heeft een voorzitter ‘chair’ die elke vrijdag verkozen wordt en een secretaris, die alles opschrijft en wellicht ook wisselt. Cases kunnen door iedereen binnengebracht worden en moeten een paar minuten voor de meeting start aan de ‘chair’ worden meegedeeld. Het hoeft geen betoog dat iedereen die dat wil ‘chair’ kan worden of secretaris. Als de persoon die de rol van ‘chair’ waarneemt zelf een ‘case’ heeft, wordt er snel even een nieuwe ‘chair’ gekozen die dan voor de duur van die case tijdelijk de rol waarneemt. Dat is iets wat ik zelf ook heb zien gebeuren tijdens de meeting die ik kon waarnemen.

In de meeting worden alle regels van het schoolleven vastgelegd, worden ook ‘cases’ onderzocht en worden de ‘fines’ (beboetingen) toegewezen aan personen die een regel overtreden hebben. Nooit wordt echter van zo een overtreding een morele zaak gemaakt! Dat is het revolutionaire van Summerhill! Heeft iemand iets gestolen? Ok, dat was tegen de regels en er moet iets gedaan worden om dat recht te zetten. Maar die persoon is daarom niet ‘slecht’ en de daad evenmin. Zoë, die de school leidt, formuleerde het als volgt: ‘soms ben je gewoon in de fase van je leven dat je dingen steelt!’ Dat wil niet zeggen dat stelen wordt toegelaten! Maar het gebeurt nu eenmaal en daar kan de gemeenschap dan mee omgaan… Het rechtvaardigheidsgevoel van de hele groep is daarbij richtinggevend. Ik heb het de dag dat ik er was niet zien gebeuren, maar Neill schrijft in één van zijn boeken dat de kinderen soms besluiten een fiets te kopen voor degene die steeds ongevraagd op de fiets van anderen rijdt! Dat is de power van ‘niet veroordeeld worden’ ook al wordt er wel met elke case (die al dan niet tegen een bestaande regel is) omgegaan. Want niet alleen het overtreden van een regel kan aanleiding zijn voor een case! In feite is elke irritatie, elk gevoel van blijheid ook, alles in feite wat iemand wil delen met de hele gemeenschap over zichzelf een mogelijke aanleiding tot een case! Op die manier kunnen ook mogelijke regels door de kinderen zelf voorgesteld worden of afgeschaft. Nooit echter door één individu op zich (volwassene of kind!), wel door de meerderheid van de gemeenschap.

Over dit niet veroordelen wil ik wat dieper ingaan. Ikzelf ben ook door die fase gegaan dat ik dingen stal (dat wil zeggen: iets wegnemen dat niet van mij was zonder toestemming): koekjes uit de kast, maar in een iets ernstiger geval ook eens een keertje een rekenmachientje. In beide gevallen was dat voor mij aanleiding tot schuldgevoel. In het geval van de koekjes gaf dat aanleiding tot een zeker gevoel van heimelijkheid. In het geval van het rekenmachientje was het gevoel van ‘schuld – in wezen angst’ veel ernstiger voor mij en uiteindelijk maakte ik het rekenmachientje kapot! Dergelijke dingen gebeuren op Summerhill natuurlijk ook. Alleen is er niet het verdoken schuldgevoel, dat jaren later nog kan spelen omdat het nooit is meegedeeld. Het komt in de meeting en daar wordt alles open en bloot besproken. Emoties worden gedeeld, komen aan het licht! Er wordt een ‘boete’ (fine, geen straf!) uitgesproken en de case is weer gesloten! Ik kan een case tegen mijn beste vriend hebben, tijdens de meeting daarover strijden, en achteraf terug de beste vrienden zijn. Een regel die gestemd was op het moment van mijn bezoek was bijvoorbeeld dat niets wat in de meeting besproken is, daarbuiten verder behandeld mag worden. Blijven er nog zaken van een case hangen, dan moeten die naar de volgende meeting worden gebracht! Dat maakt dat de conflicten op één plek worden gecentraliseerd en dat de kinderen ook leren met conflicten om te gaan! Voorwaar geen waardeloze skill! Doordat er ook niet gemoraliseerd wordt, worden gevoelens als schaamte en schande niet verheimelijkt, waardoor ook de schade van ieder conflict voor elke betrokkene minimaal blijft. Want laten we wel wezen: conflicten zijn een deel van de (menselijke) natuur. Het paradijs, waar geen conflicten voorkomen zijn we ontgroeid. Het is niet zaak in de opvoeding kinderen te leren conflicten te mijden. Het is zaak hen te leren er mee om te gaan door dingen recht te zetten en zonder extra schade te berokkenen, waardoor uiteindelijk iedereen er sterker uit komt. Dat proces is deel van wat Jung ‘individuatie’ noemt: het individu-worden!

Ik heb zelf bij mijn bezoek één meeting bijgewoond. Om een idee te geven de cases die besproken werden: 1) Een meisje had twee kippenborstjes in de koelkast gezet en die waren verdwenen! Een ander meisje miste dan weer een banaan. In beide gevallen werd besloten hen te vergoeden voor het verlies (zo veel geld als het eten gekost had) en de daders op te sporen. De school kent daarvoor een investigation team! 2) Iemand bracht de case dat een ander meisje – dat niet aanwezig was in de meeting – door anderen gepest was geweest omdat ze een bepaalde case in de meeting had gebracht. Dat werd beschouwd als een zeer ernstig vergrijp, tegen de regel dat alles wat in de meeting besproken wordt ook binnen de meeting blijft. Er werd besloten een strong reminder uit te spreken ten aanzien van de hele gemeenschap dat dit gedrag tegen de regels is. Men wilde niet nagaan wie dit allemaal gedaan hadden, maar de zaak zou in elk geval opgevolgd worden als het gedrag zich nog zou herhalen. Het meisje zelf was pas nieuw op Summerhill en merk op dat een ander meisje, die dit gezien had, de case dus had aangebracht. 3) Eén van de huismoeders (dat zijn de mensen die voor de huishoudelijke kant van Summerhill instaan; ze behoren tot de – volwassen – staf van Summerhill) had de volgende interessante case tegen een jongen die was opgeroepen. Zij was in de eetzaal aan het eten en hij was aan het spelen met een metalen munt. Hij gooide die op en liet hem rinkelen op de tafel. Dit gerinkel stoorde haar bij het eten en ze vroeg hem dit elders te doen aangezien ze rustig wilde eten. Hij ging toen naar een andere bank en deed het daar opnieuw! Voor haar was dat de druppel die er toe leidde dat ze besloot er een case van te maken… Vervolgens kreeg de jongen de kans zijn verhaal te doen, wat ik jammer genoeg niet helemaal begreep omdat het Engels me soms wat ontging tijdens de meeting! Vervolgens vroeg de chair om voorstellen te doen en werd er besloten een strong warning uit te spreken tegen de jongen voor het spelen met munten in de eetzaal! Dat was overigens steeds het stramien: de chair opent de case, de persoon met de case doet zijn verhaal, vervolgens vraagt de chair naar reacties (al dan niet van betrokken partijen), dan naar voorstellen om de case op te lossen (waar iedereen die aanwezig is op mag ingaan) en dan wordt er over elk voorstel gestemd. Ondertussen schrijft de secretaris (nu een lid van de staf) alles in een razendsnel tempo op! Daarna wordt de case gesloten door de chair.

Tijdens de meeting was er een klein jongetje die zijn hand op stak en de chair vroeg of hij de meeting mocht verlaten. Dat mocht! De chair heeft absolute macht over de meeting. In dit geval was het één van de oudere meisjes (14 of 15 jaar). De chair beslist wie er moet komen en of je weg mag tijdens de meeting. Ze kan orde houden en heeft ook de macht daartoe boetes uit te spreken voor mensen die de orde verstoren! Het is ook grappig om te zien hoe iedereen zit tijdens de meeting. De Chair staat gewoon recht voor de muur. De anderen zitten, liggen, hangen, … op de grond en op de trap in de ruimte van de grote lounge. Sommigen hebben een dekentje om! De sfeer is los en vrij, emoties kunnen vrijelijk stromen, en de meesten zijn er echt bij met hun aandacht, ook degenen die niets zeggen. De kinderen zijn niet verplicht naar de meeting te komen, een grote meerderheid van de kinderen was echter aanwezig! Alle leeftijden zitten ook door elkaar. Het is vooral in de meeting dat ik zag dat Summerhill inderdaad een soort community is: iets tussen een tribe en een (extended) family, zoals het ook op de FAQ webpagina van de school wordt verwoord.

De laatste case die ik zag was van mijn landgenoot, de IT-leraar die twee kinderen had opgeroepen omdat ze geklooid hadden tijdens zijn les! Voor hen was het natuurlijk niet klooien, zij waren iets leuks aan het doen! Iemand merkte op dat ze dat dan ergens anders moesten doen, net zoals je in de keuken ook niet voetbalt. Uiteindelijk werd besloten dat ze niet meer naar die les zouden mogen gaan (voor een bepaalde tijd. Ik heb niet meegekregen voor welke termijn of zo). Dit illustreert ook de gelijkwaardigheid van de leerkrachten en de kinderen: de leerkrachten zijn er om les te geven, maar alle tuchtkwesties moeten langs de meeting gaan. De leerkracht heeft daar geen speciale macht! Hij kan ook de leerlingen niet dwingen naar zijn les te komen of zelfs maar te blijven! Ook dat is een heel andere situatie natuurlijk voor de leerkracht: hij geeft les aan vrije mensen, kan er niet zo maar van uit gaan dat er leerlingen zullen zijn. Een leraar formuleerde het zo: ‘Als er geen leerlingen naar je les komen, moet je er echt van uit gaan dat ze iets beters te doen hebben op dat moment dan rekenen, taal, of whatever je als leerkracht te bieden hebt!’

Dit laatste wil ik graag illustreren. De dag dat ik Summerhill bezocht was het heel goed weer. Een leerkracht zei: ‘Vandaag zijn er niet veel leerlingen naar de les gekomen omdat het goed weer is!’ ‘Wat! Zo banaal…’, dacht ik! Ik herinnerde me een jobke in de Spar dat ik op 15-jarige leeftijd deed en dat de mevrouw van de winkel, Frieda, dan ook altijd zei als het regende: ‘Vandaag zullen er wel weinig klanten komen, want het is slecht weer!’ Toen dacht ik ook al: ‘Hè, hangt het daar van af???! – Hoe banaal…’ Nu denk ik echter anders. Goed weer zou dus beter zijn dan naar de les gaan? In feite, denk daar eens over na! Wat is goed weer? De zon! Zou het misschien niet zo zijn dat de zon de kinderen meer te leren heeft dan gelijk welke leraar in een klaslokaal?! Misschien wel… Ik weet dat dit voor sommigen misschien een hopeloos mystieke gedachte lijkt, maar voor mij betekent het dus iets spiritueel: Als de kinderen niet gefrustreerd worden in hun verlangens en daardoor niet ‘misvormd’, dan weten ze blijkbaar wat goed voor hen is. Wat de echte waarden zijn. En de leerkracht moet dit niet persoonlijk nemen, hij houdt van de kinderen en moet enkel zijn tijd anders inrichten en zorgen dat hij zelf ook steeds iets te doen heeft, als er geen kinderen komen opdagen… Voor een ondernemer in onze maatschappij is dat net zo. Onze maatschappij tendeert naar manipulatie (door reclame) om met dat feit om te gaan. Een van de leerkrachten zei dat hij zijn best deed dat te voorkomen, bijvoorbeeld door geen dingen te zeggen of doen die kinderen een schuldgevoel zouden kunnen bezorgen of een gevoel van verplichting… Dat is een enorme kans voor de leerkracht om in die tijd zichzelf te ontwikkelen en ook om zichzelf te ontwikkelen in het eigen gedrag naar de kinderen toe. Het hangt echter niet van de leerkracht af of het contact met de kinderen goed verloopt: alles komt uiteindelijk in de meeting! Ik hoorde tijdens mijn bezoek ook dat het bijvoorbeeld al eens een case was geweest vanwege enkele kinderen tegen een leraar dat die in de klas te ‘bossy’ (bazig) was geweest… Er is steeds een check en balance van elk individu jegens het andere door de meeting, die wordt georganiseerd door de hele gemeenschap.

Daarmee is Summerhill anders dan de meeste scholen vandaag. Tijdens mijn eigen ‘lerarenopleiding’ aan de universiteit merkte een docent op: ‘Als leraar heb je ‘waren’ (de leerstof) en die moet je aan je leerlingen zien te verkopen. Zelfs als ze er eigenlijk niet in geïnteresseerd zijn!’ In feite is deze visie echter inaccuraat. Van een poging aan iemand iets te verkopen kan enkel sprake zijn als die persoon vrij is überhaupt het verkoopspraatje te aanhoren of niet! Als de leerling niet de mogelijkheid heeft zich aan het ‘verkoopsproces’ te onttrekken en zonder straf weg te lopen dan is het gewoon dwang! De beste leerkrachten zijn dan nog degenen die er in slagen hun ‘waren’ zo op te smukken dat de leerlingen toch geïnteresseerd raken. Op de langere termijn blijkt dan echter dat dit gewoon manipulatie is. Als iemand geen reclame wenst te ontvangen, kan die persoon een rechtszaak winnen tegen het bedrijf dat toch reclame blijft opsturen. Dat lijkt een pietluttigheid, maar vrijheid gaat ook over de ‘pietluttigheid’ zelf een mening te hebben over de vraag: zal ik nu eens wiskunde gaan doen of toch maar in die boom daar klimmen? Hmmmm

Mijns inziens is wat Summerhill doet werken de meeting. De meeting zorgt voor rust, orde, tevredenheid bij elk lid van de gemeenschap en uiteindelijk ook voor een gemeenschapsgevoel. Elk individu kan doen wat hij of zij wilt, maar in de meeting leer je ook emoties uiten en emoties verstaan van ieder ander. De slogan op een vorige versie van de website van Summerhill was: ‘Summerhill, freedom to grow emotionally!’ Jarenlang heb ik daar met tranen in mijn ogen naar zitten kijken, vooral op mijn donkere jaren op de universiteit. Dan zocht ik die website op en dacht ik: ‘Goh, zou dat niet mooi zijn!’ Nu heb ik het gezien en je kunt wel begrijpen dat dit een speciaal moment voor me was… Freedom, to grow emotionally. De vrijheid is er gewoon, als een natuurlijk feit (een conditie waar wij eigenlijk allemaal in zitten, zelfs een mens in de gevangenis!). Maar de ene conditie bevordert deze vrijheid als motor voor emotionele groei al beter dan de andere. Vooral de meeting als het hart van deze school, lijkt mij een enorm waardevolle menselijke uitvinding om van vrijheid een leefbaar, menselijk verhaal te maken!

Summerhill en mijn woede

Als je op Summerhill als bezoeker bent en je begint je op een gegeven moment voor te stellen wat het zou kunnen betekend hebben voor jou, als kind naar Summerhill te zijn geweest dan heb je een Summerhill moment! (Boeken van Pipi Langkous schijnen ook zulke momenten te kunnen uitlokken, zij het in mindere mate…) Dat las ik, uitgezonderd wat tussen haakjes staat in de meest recente nieuwsbrief van de school zelf. Dus ze weten daar wel waarom de school elk jaar zo veel bezoekers trekt! Of dacht je dat dit allemaal geïnteresseerde leerkrachten en professoren waren die ‘dit interessante concept voor kinderopvoeding’ wel eens willen ‘bestuderen’? Nee dus.

Ik had zelf ook mijn Summerhill moment. Het lijkt een beetje op een mengeling van herinneringen aan bepaalde grote vakanties én passages uit het begin van ‘De kleine Johannes‘ van de interessante schrijver en esotericus (en ook nog eens psychiater) Frederik van Eeden. Maar waar het ook op lijkt, dit moment lokte bij mij emoties uit! Meer bepaald: woede.

Ik had verwacht dat ik na een dagje Summerhill helemaal vervuld in bed zou kruipen en als een blok zou gaan slapen. Zoo diep en zoo vervuld dat ik pas na lange tijd weer wakker zou worden! Met een zonnestraaltje op mijn neus en in een wereld die ik zou beschouwen als ‘mijn Summerhill!’

Toch wilde dat niet gebeuren. Vooral het eerste deel van die fantasie liet op zich wachten: inslapen… Dat bleek nog onmogelijker dan anders. ‘Wat voel ik toch eigenlijk?’ wilde ik weten. En toen besefte ik het: ik ben kwaad, ik voel een razernij, ik voel woede!

Het kan niet anders dan dat het dat was, want toen ik fantasiebeelden probeerde bleef ik hangen bij een beeld van mezelf er mee bezig met een bijl bomen om te hakken, of hout te klieven, … Met één tik, waarin ik al mijn energie zou kunnen leggen, iets vernietigen! Macht uitoefenen, in feite!

Hoe kon ik in slaap vallen? Met deze energie ís het onmogelijk in te slapen. Te veel energie… In de Bed & Breakfast waar ik overnachtte en waar de gastvrouw en heer twee ochtenden lang voor een fantastisch raw food ontbijt hadden gezorgd met véél fruit en bessen, was alles echter veel te geordend om met bijlen te staan hakken. De nacht kwam ik dus wel door, maar ik nam me voor mezelf op dat gevoel te blijven checken. De volgende dag, in België, was het er nog. Maar toch had ik nog een dag nodig om het echt als het mijne te accepteren en op zoek te gaan naar een mogelijkheid te uiten.

Wat ben ik kwaad! Wat een razernij heeft dit bezoek aan Summerhill in me losgemaakt! Jaren van gefrustreerde energie kwamen naar buiten! Angst, bracht dit gevoel bij mij ook teweeg. Want ‘woede brengt woede te weeg’, dacht ik; het denken van die gedachte bracht me angst.

Uiteindelijk is een boksbal – die toevallig hier in huis hangt – de weerstand geworden tegen wie ik mijn woede heb proberen koelen. Helemaal gekoeld is die nog niet. Ik kan me voorstellen dat als ik me niet zou inhouden ik met een venijn zou spreken over bepaalde ervaringen die mezelf en ieder ander zouden verbazen. Een deel van dit venijn zit misschien ook in deze tekst, hoewel maar voor 5 procent ook echt zichtbaar voor de lezer… Ingehouden woede is dus nu, wat ik ervaar. Ik wil leven!

Het contrast tussen Summerhill en mijn eigen leven nu maakte dat ik in contact kwam met deze woede. Ik bedacht ook: ‘Zou ik het gekneusde leven dat ik nu leidt ook leiden wanneer ik als kind naar Summerhill zou zijn geweest?’ Zelf ben ik als kind altijd naar de Steinerschool geweest en ik mag daar eigenlijk niet over klagen. Maar hoe alternatief en interessant deze school ook is (en de achterliggende pedagogie van Steiner), er heerst in de praktijk niet de vrijheid en ook niet die openheid over emoties (bij Summerhill via de meeting) waar ik als kind zo nood aan had. De Steinerschool blinkt uit door de inhoud die ze aanbiedt – inhouden die ik niet graag had willen missen en die Summerhill in de praktijk volgens mij niet biedt. De Steinerschool heeft ook een heel eigen ‘leermethode’, gebaseerd op de spirituele ‘inzichten’ over de mens van Steiner. In mijn ervaring zit er achter het Steineronderwijs een groot ideaal over de mens verborgen en op de ene of de andere manier vind ik dat interessant. Tegelijk is Steiner – met zijn boek de filosofie van de vrijheid – een kampioen van de vrijheid en wist hij dus ook, hoe dwingend en repressief ‘idealen’ kunnen zijn. In mijn gevoel zit er een groot innerlijk conflict verborgen in de hele antroposofie (Steiners visie over de mens en de wereld) dat ik aan den lijve heb ondervonden toen ik in mijn verlangen naar meer vrijheid als tiener me in de filosofie van Steiner meer begon te verdiepen dan in feite gezond voor me was. Het voordeel is misschien dat ik nu heel goed weet hoe (spirituele) idealen kunnen werken. Maar als ik naar Summerhill was geweest dan had dit nooit kunnen gebeuren. Mijn jeugd zou er gelukkiger door geweest zijn. Ik ben natuurlijk niet lang genoeg op Summerhill geweest om het echt te ervaren, maar dit bezoek, samen met dit Summerhill moment (wat in feite een gevoel is) én ook de hele filosofie van Neill die ik als tiener eveneens ontdekte zeggen mij nu dat Summerhill het contact met mijn buikgevoelens niet verstoord zou hebben, zoals dit tot nu toe het geval is geweest. ohhhh, Godverdomme!

Op dit moment zie ik Steiner en Summerhill als broertjes. Ze hebben veel dingen gemeen, maar er zijn ook grote verschillen. Het grootste verschil denk ik wel is dat Summerhill vooral humanistisch aangelegd is en met als doel gelukkige mensen, terwijl Steiner vooral spiritueel aangelegd is en met als doel een groot ideaal van ‘de mens’ en een streven naar ‘het hogere’. Dit betekent dat Summerhill meer gericht is op plezier en de hele mens, vooral de mens zoals die nu is. De Steinerscholen daarentegen bieden vooral een zo veelzijdig mogelijke opvoeding, die diepgaande inhouden biedt en betekenisvolle activiteiten. Er wordt ook niet zo zeer uitgegaan van de mens zoals die nu is, maar van de mens zoals die zou kunnen zijn. Plezier kan samen gaan met het streven naar ontwikkeling, maar als die twee in conflict komen dan gaat het streven naar ontwikkeling voor. Ik zou dit zeer eenvoudig kunnen illustreren. Als de kinderen op de Steinerschool een toneelstuk spelen is dit een grote gebeurtenis. Het is een toneelstuk met een diepere betekenis en/of uit de ‘wereldliteratuur’ en als het wordt opgevoerd komen de kinderen van de andere klassen en de ouders ook massaal kijken. Het eindtoneel van de 12de klas is een gebeurtenis waar de hele school naar uitkijkt, waar de leerlingen en de dienstdoende leerkracht hard aan werken en dat later voorwerp wordt van veel commentaar. Op Summerhill geldt echter een soort ongeschreven regel dat er alleen toneelstukjes gespeeld worden die de kinderen zelf hebben geschreven. Het zijn uiteraard vaak stukjes zonder kop of staart, de leerlingen vergeten soms dat ze aan het acteren zijn (sic) en over het resultaat wordt absoluut niet moeilijk gedaan. Er wordt plezier gemaakt, maar het heeft niet die ‘standing’ die een productie van de Steinerschool nastreeft!

Mijn ervaringen met de Steinerschool zijn gemengd. Aan de ene kant waren er de fantastistische inhouden, die op andere scholen niet worden aangeboden en die ik niet had willen missen. Zoals verschillende soorten stages elk jaar van het middelbaar. Een toneel over het leven van de wetenschapper Galilei waarin ik de hoofdrol speelde. Een bosbouw-week en een week landmeten, die over veel meer gingen dan het onderwerp zelf. De kleurenleer van Goethe. Geschiedenislessen vol passie en een kennismaking met klassieke muziek… De Carmina Burana opvoeren met de hele school. Foto’s maken met een zwarte doos. Een essay over een zelfgekozen onderwerp schrijven in het Engels. Projectieve geometrie. Zelfstandig een eindwerk in elkaar steken, niet alleen in de twaalfde klas maar ook in andere jaren. Zelf een gezicht boetseren uit klei. Speksteen snijden. Beeldhouwen. Koperslaan… Als ik dingen vergeet is het alleen maar omdat ik moe begin te worden het allemaal op te schrijven… En dan heb ik echt alleen nog maar een fractie genoemd van wat er allemaal, alles bij elkaar genomen, doorheen een loopbaan als leerling op de Steinerschool wordt aangeboden! Pas achteraf besef ik nu hoe rijk en veelzijdig het Steinercurriculum is… Het is ook heel moeilijk voor de school om dit in stand te houden, wat betekent dat leerkrachten ook enorm veel energie in hun lessen steken en die met een buitengewoon enthousiasme brengen.

Toch zijn er, aan de andere kant, ook ervaringen geweest die ik had op de Steinerschool en die ik liever niet had meegemaakt. Ze zijn niet zo talrijk, maar hebben toch een stempel op mijn persoonlijkheid gedrukt die in dit geval nog jaren later een uitdaging blijkt. Hier komt ook Summerhill in het spel, want de Summerhillschool lijkt mij de enige school waar met dit soort zaken op een accurate manier wordt omgegaan. Daarbij gaat het dus om kritiek die niet alleen voor de Steinerscholen opgaat. In feite gaat ze op voor alle scholen die werken met een verplichting voor de leerlingen om naar de lessen te gaan en die een instrument als de meeting ontbreken. En helaas zijn dat op dit moment nog altijd de meerderheid van alle scholen.

Mijn eerste ervaring is dat ik in de lagere school van de Steinerschool serieus gepest ben geweest. Dat is een ervaring geweest die mijn persoonlijkheid heeft getekend. Het is niet zo dat ik in elkaar werd geslagen of dat er andere fysieke bedreigingen waren, maar op een subtieler niveau was voor mij als kind de atmosfeer vaak niet goed. Een stuk van mijn woede ontstond op het moment dat ik zag hoe in de meeting de case werd behandeld van het meisje dat nog maar drie weken op Summerhill was en gepest was geweest. Daar waar op de Steinerschool dit ‘pesten’ jarenlang door kon gaan (en ik was niet de enige) zonder dat leerkrachten of leerlingen instrumenten in handen hadden om daar iets aan te doen, lijkt het dat, letterlijk, met de meeting in Summerhill een kind de was kan doen. Het is ook opmerkelijk dat bij mij het pesten op school van de ene op de andere dag ophield vanaf het ogenblik waarop een leerkracht een ‘klasgesprek’ er over hield en ik daar – voor het éérst – publiekelijk begon te huilen. In feite was dit klasgesprek toch een soort meeting. Voor mij was dat een heel bijzonder moment.

Op Summerhill komt pestgedrag nauwelijks voor omdat er direct mee gedeald wordt. Er zijn wekelijks (minstens) twee meetings! Ik besefte ineens dat waar ik op de Steinerschool jarenlang mij niet goed heb gevoeld omwille van het pestgedrag, dat op Summerhill misschien maar twee weken had moeten duren! Want ook al twijfel ik er niet aan dat het op Summerhill de volwassenen zijn die voor deze meetings initieel de toon zetten, toch zijn het de kinderen zelf die doorheen hun schoolcarrière – vrijwillig (!) – leren om dergelijke meetings voor te zitten en te organiseren. Een ouder wordend kind wil die skills gewoon leren! Terwijl hier scholen – en niet alleen de Steinerschool – nog worstelen met de – overigens magere idee – van een schoolparlement (of leerlingenraad), doen hier op Summerhill de leerlingen al meteen aan directe democratie: wat zij beslissen wordt op de school ook echt doorgevoerd en daarbij wordt er niet enkel over het praktische reilen en zeilen van de school beslist maar ook en vooral sociale issue’s, tot en met de kleinste irritatie van het kleinste jongetje of meisje, worden hier met respect en terdege behandeld. Wat de kinderen hier leren is een skill die vele volwassenen zich later, gekneusd door een inaccuraat schoolsysteem, middels dure seminaries en therapiesessies vaak achteraf nog eigen moeten maken: een gezonde assertiviteit (dat wil zeggen: Het vermogen zonder agressie voor je eigen belangen op te komen!). Ik heb gezien hoe op Summerhill, zonder dat dit in een ‘curriculum’ staat, leerlingen doorheen de jaren leren hun emoties met anderen te delen en met empathie met die van anderen om te gaan. De meeting, zo iets simpels in aanschijn, kan de ingewikkeldste problemen waarmee een lid van de community zit oplossen.

Maar vandaar dus ook (een stuk van) mijn woede – en mijn spijt – toen ik zag hoe op Summerhill een peulenschil bleek (ik overdrijf) wat voor mij als jong kind jarenlang een onoplosbaar probleem is geweest en ook niet zonder schade is gebeurd. Overigens: ik denk niet dat dit alleen op Steinerscholen een probleem is. Veel ‘pestgedrag’ tussen kinderen is zo subtiel en zo ongrijpbaar dat leerkrachten dit vaak gewoon niet kunnen zien. En als ze het al weten, dat zo iets gebeurt, er gewoon niets aan kunnen doen omdat één persoon voor zo een ingreep – en zij dat dan een volwassene – gewoon niet de macht heeft! Ook op Summerhill is het niet één individu die het sociale leven regelt (noch een volwassene, noch een kind) maar de hele gemeenschap (van kinderen en volwassenen) samen.

De tweede ervaring waar ik op de Steinerschool last van heb gehad is de frustratie van mijn regelrechte verlangen, dat ik ook uitsprak vanaf 14 jaar (maar dat er uiteraard al veel eerder was), mijn eigen tijd te kunnen indelen. Zelf te kunnen bepalen aan wat ik MIJN EIGEN tijd zou mogen besteden. Dat begon al met de stress, elke ochtend van de week, om op tijd op school te komen. Ik herinner me nog de lamme excuses die ik altijd verzon als ik weer eens te laat was gekomen! Op drie keer ‘ongewettigd’ te laat zijn (wat een woord – het waren immers geen ‘wetten’ waar ik zelf voor gekozen had!) stond een ‘boete’ van één strafstudie (de woensdagnamiddag nablijven). Hoewel dat bijna nooit werd uitgevoerd, hing het wel als een soort grijze wolk steeds boven mijn ochtenden. Deels was het mogelijk hier met humor mee om te gaan, door excuses te verzinnen, de ene nog absurder dan de andere; deels was het ook bloedserieus want ik zei nooit de waarheid, namelijk dat ik ‘s ochtends liever zo lang mogelijk nog muziek bleef luisteren om dan uiteindelijk, afhankelijk van het verkeer en de lengte van het liedje dat ik net voor mijn vertrek aan het luisteren was, net wel of net niet te laat te komen… Zo kwam ik nooit voor mijn echte gevoelens uit – dat ik er een hekel aan had naar school te gaan ‘s ochtends – maar communiceerde ik hoofdzakelijk om straf te ontlopen… En dan de lessen zelf natuurlijk. Ik vond het vreselijk dat ik altijd moest doen wat de leerkrachten zeiden. Op de ene of de andere manier voelde dat echt slecht voor me. Hoe veelzijdig het aanbod ook was, het was wel de bedoeling dat ik en de andere leerlingen het lessenrooster volgden en binnen die lessen deed je ook wat de leerkracht je vroeg. Het is waar dat daar binnen de Steinerschool wat rek op zit. Er is veel meer ruimte dan op een ‘gewone school’ om je eigen interpretatie te geven aan opdrachten of om persoonlijke uitzonderingen te onderhandelen. Maar daar zit ook een limiet aan en uiteindelijk was het voor mij nog frustrerender, eerst een verlicht gesprek te kunnen voeren met een leerkracht, om dan uiteindelijk toch op die ene, door de leerkracht verwachtte en onverlichte manier te moeten handelen! Wel zou ik dat verkozen hebben boven een zuiver repressief systeem, waar zelfs geen discussie mogelijk is. Maar tegelijk geeft een dergelijke gang van zaken aan een leerling toch de boodschap dat zijn argumenten en gevoelens er uiteindelijk, in de praktijk, toch niet toe doen. Ik ervoer dat als een héél groot probleem. En het ondermijnt ook, op de lange duur, het zelfvertrouwen.

Ik werd woedend omdat ik me afvroeg: zou ik ook na de Steinerschool zes jaar zonder al te veel plezier een studie aan de universiteit hebben gedaan als ik voordien in verband met leren, studeren en überhaupt mijn eigen tijd zelf eigen keuzes had kunnen maken en ook vrijelijk slechte keuzes had kunnen corrigeren? Zou ik me dan ook laten leiden hebben door de onderbewuste ambitie, te willen bewijzen dat ook oudleerlingen van de Steinerschool een universitaire opleiding aan kunnen, in plaats van door de vraag: ‘Wat geeft me nu eigenlijk in het leven voldoening en plezier?’ ‘Zou ik dan ook op een callcenter werken, nu’, vroeg ik me, al woedender wordend, af? Natuurlijk is dit onvolwassen slachtoffergedrag. Tegelijk is het een emotie die ik zo voelde ontstaan.

Wat dit voor mijn eigen leven nu betekent kan ik gemakkelijk illustreren. Normaal zou ik kunnen lesgeven, met de opleiding die ik heb gedaan. Toch doe ik dat niet, hoewel ik een goeie leraar zou kunnen zijn, denk ik. Maar ik wil geen les geven aan leerlingen onder dwang. Zelfs niet op de Steinerschool! Wat doe ik nu wel? Ik kies er voor om in een callcenter te werken en hoewel dit onvervuld werk is, heb ik er al minstens één ding van geleerd. Als ik vanuit het callcenter iemand opbel om een enquête te houden dan kan deze persoon weigeren mee te doen. Ook is het verboden voor een callcenter die persoon dan verder te stalken met telefoontjes. Met andere woorden: elke weigering van de persoon die gebeld wordt moet, bij wet, worden gerespecteerd. Het is mijn ervaring dat je mensen die niet willen meedoen met de enquête maar héél moeilijk kunt overhalen. Als het al lukt, ogenschijnlijk, toch enkele vragen er door te duwen zal deze persoon in de meeste gevallen toch in de loop van het intervieuw kwaad de hoorn in de haak gooien. Mensen kunnen, in feite, héél erg kwaad worden als ik toch probeer aan te dringen om mee te doen. Dat lijkt een peulenschil. Voor een intervieuw?! Een kleine enquête! Toch lijkt het mij een kenmerk van vrije en respectvolle samenlevingen dat ook ‘peulenschillen’ worden opgevat als iets wat ‘belangrijk’ is. Wat is in feite een peulenschil? Wat is belangrijk?

Woede en wraak zijn geen slechte emoties. En het voordeel is ook dat je daar goede dingen mee kan doen. Iemand als Jacob Gelt Dekker, een Nederlandse multimiljonair en nu een social entreprenneur die ‘goede werken’ doet, beschrijft in deze video op lucide wijze hoe voor hem woede en wraak gevoelens zijn die hem tot bij zijn prestaties hebben gebracht (en een leuk, maar onrustig leven). Het is ook zo dat het doormaken van zo een emotie maakt dat ik nu andere mensen – en kinderen – die deze emotie ook hebben kan begrijpen, diep kan begrijpen. Misschien gaat dan zo dit gevoel ook de wereld uit! Maar ik hoef me verdomme niet te verantwoorden omdat ik woedend ben! Het zou zo fijn zijn, met woede en al ook begrepen te worden… Hoe meer, hoe liever…

Uiteindelijk heeft elke mens grenzen. En dat is voor een kind net zo als voor een volwassene. Tegelijk zijn mijn grenzen grenzen die ik alleen kan aangeven. Volwassenen die denken dat zij de grenzen van een kind aan dit kind zelf kunnen aflezen, en dat een mensbeeld of een pedagogie in de praktijk in staat zijn de grenzen van een kind te bepalen zonder dit kind daarin zelf te horen, gedragen zich arrogant. Niemand anders dan het kind zelf kan bepalen en wéét waar voor hem zijn grenzen liggen. Wat voor de ene een peulenschil is is voor de andere een wéreld en een serieuze aanslag op zijn integriteit. En door niet echt gehoord te worden wordt het negatieve effect van zo een inbreuk alleen maar versterkt. Het is bekend dat de standpunten van mensen die ruzie maken extremer worden en zich verharden naarmate men het gevoel krijgt door de tegenpartij niet meer serieus gehoord te worden. Dit betekent natuurlijk niet dat mensen zomaar toegevingen gaan doen als er wel echt naar elkaar geluisterd wordt. Maar dan ontstaat er tenminste een gemeenschappelijk belang: de relatie – en die is nooit alleen van één van de twee afhankelijk. Goed omgaan met grenzen is in het leven heel erg belangrijk en het zit ook in kinderen dat te willen leren. Summerhill lijkt een omgeving waar dat bij uitstek mogelijk wordt gemaakt. De kinderen leren omgaan met hun eigen grenzen en de grenzen van anderen en dat is een vaardigheid die hen in het leven geen windeieren legt. Niet alleen weten kinderen op Summerhill aan het einde van de rit beter dan hun leeftijdsgenoten wie ze precies zijn. Ze vertrouwen ook op zichzelf en gaan op een ontspannen manier om met de grenzen van anderen.

Een combinatie van Summerhill en Steiner zou volgens mij ijzersterk zijn. Naast de meeting en het principe van vrijheid kent Summerhill nog een derde element: Er wordt een omgeving aangeboden aan de kinderen waar ze hun vrijheid kunnen uitleven; een omgeving bovendien die (op)voedend is. Bijvoorbeeld het terrein, dat een kleine 5 hectare beslaat en waarop bos, een zwembad, grote klimbomen, gebouwen, ateliers, etc. te vinden zijn. Er is een ramp om te skaten, een trampoline, fietsen, een basketbalplein, een voetbalveld, etc. Er zijn lessen die worden aangeboden en er is lesmateriaal. En er zijn – last but not least – leerkrachten, mensen die voor het eten zorgen, mensen die de gebouwen schoonhouden en huismoeders en vaders die zorgen voor de verschillende leefgroepen. Met Summerhill krijgen de kinderen dus ook echt een opVOEDING. Hoe belangrijk dat is kun je zien aan de volgende extreme voorbeeld. Straatkinderen hebben ook volledige ‘vrijheid’. Toch kun je bezwaarlijk zeggen dat straatkinderen niet beschadigd worden door het leven. Daar zijn ze volledig overgeleverd aan de natuur en, helaas ook de menselijke natuur… (zucht) De kinderen in de straten van Lima krijgen niet meteen de voeding die ze nodig hebben, op fysiek, emotioneel en mentaal niveau. Of dat juist is weet ik niet. Maar vanuit mijn Steinerachtergrond vraag ik me soms af of de inhoud die kinderen op Summerhill aangeboden krijgen in dat opzicht compleet genoeg is. In feite kan ik daar niet over oordelen, omdat ik daarvoor niet lang genoeg op de school ben geweest. Volgens wat ik er van gezien heb lijkt het heel erg op de inhouden die aan de leerlingen geboden worden op de Steinerscholen. Maar dat is slechts een zeer vluchtige indruk. En er zijn inhouden of een bepaalde ‘sfeer’ misschien die zeker niet te vinden is op Summerhill maar wel op de Steinerschool en die een soort meerwaarde lijkt toe te voegen. Zo kijk ik terug op een ‘diepgang’ die Steiner mij wel geboden heeft – ook al ging ik daar persoonlijk nogal diep op in en werd ik op het nippertje knettergek! Intuïtief in ieder geval kon ik me van de indruk niet ontdoen dat Summerhill voor mij een bevredigender plek zou kunnen worden qua inhoud, als er ook lesinhouden à la Steiner zouden zijn. Ik heb met name het gevoel dat het een plek is waar op het gebied van spiritualiteit – in zijn meest brede vorm – niet super veel te vinden is. Stel dat ik als kind op Summerhill gezeten had, misschien had ik dat dan wel gemist… Is dat erg? Misschien ook niet. De meeste leerlingen op Summerhill verlaten de school op hun 16de of 17de. Ze willen zich dan in een bepaald gebied verder bekwamen of verdiepen. Misschien heeft het er mee te maken dat vanaf die leeftijd de school voor de leerlingen te arm wordt qua aanbod. Op zich hoeft dat niet erg te zijn, de leerlingen kunnen zich dan namelijk wenden tot de hele wereld, die gekenmerkt wordt door een eindeloos uitgebreid aanbod. Mijn vraag is wel, ook vanuit de inhoud en de sfeer die ik heb meegekregen bij Steiner of het ‘profane’ karakter van de (les)inhoud op Summerhill misschien toch iets mist, ook voor kinderen… Of dit ook echt een gemis is als je daar eenmaal in zit weet ik niet en kan ik niet bewijzen. In ieder geval was Neill wel tegen religie, voor redenen waar ik het volkomen mee eens ben. Vanuit mijn Steinerachtergrond ben ik geneigd te zeggen dat hij daarmee misschien wél het kind met het badwater heeft weggegooid. Maar ik zou het ook helemaal mis kunnen hebben… Of juist, maar ook dan lijkt het mij mogelijk binnen een concept als dat van Summerhill dit makkelijk te veranderen. De leerkrachten bepalen immers – ‘gecorrigeerd’ door de kinderen – wat er wordt aangeboden en ook lijkt het mij denkbaar (zij het niet zonder meer) dat op Summerhill leerkrachten zouden lesgeven die geïnteresseerd zijn in het werk van Steiner en daar ook inspiratie uit halen voor hun lessen. En misschien blijkt ook dat ‘vrije’ kinderen helemaal niet zitten te wachten op spiritualiteit… In ieder geval zou voor mij de kennismaking met de antroposofie van Steiner ook op een later moment hebben mogen gebeuren. Op een iets meer mature leeftijd zou ik wellicht minder van streek zijn geraakt door deze inhouden en zou ik die wellicht ook makkelijker in mijn leven hebben kunnen integreren. Who knows! Overigens wordt dit nog gecompliceerd door het feit dat er een verschil is, aan de ene kant, tussen het werk – de antroposofie – van Steiner zelf (die inderdaad nogal zwaar kan zijn) en de lesinhouden, aan de andere kant, die hij aanraadt aan de leerkrachten om te geven aan de kinderen. Die hebben zelf eigenlijk niets met Steiners werk, de antroposofie, van doen maar zijn wel speciaal in die zin dat deze lesinhouden vaak verschillen van wat op openbare of andere vrije scholen wordt aangeboden, vaak zowel qua inhoud als qua methode van aanbrengen… Bijvoorbeeld wanneer de kinderen leren lezen, in de eerste en tweede klas, maken de kinderen kennis met elke letter door een (beeldend) verhaal. Daar zit een hele theorie achter van Steiner, maar dat verhaal zelf is gewoon heel erg leuk om te horen en draagt ook een bepaalde sfeer, die ik destijds heel erg fijn vond. Ik zou nooit op een andere manier hebben willen leren lezen! Die aanpak is echter veel minder ‘nuchter’ en als dan bijvoorbeeld op Summerhill voor de meer nuchtere aanpak zou zijn gekozen (iets wat ik dus niet weet hé, omdat ik het niet heb kunnen verifiëren op de korte tijd dat ik er was – daarom ook is dat eerder een indruk, of intuïtie van mij) dan zou ik dat wel jammer hebben gevonden…

Omgekeerd vraag ik me ook af wat het zou geven als een Steinerschool zich plots zou gaan baseren op de principes van Summerhill! Uiteraard zou dat er heel anders uitzien. Het zou fun worden! In veel aspecten gaat Steiner al in die richting. De vraag is dan: hoe zou het aanbod op de Steinerschool evolueren als de kinderen zelf zouden kunnen kiezen of ze de lessen volgen of niet? Wat zou er precies gebeuren? Ik weet het niet… Het is in ieder geval wel iets dat alvast een brede glimlach op mijn gezicht te voorschijn tovert, want het lijkt me een onderneming die goed zou kunnen aflopen, gesteld dat leerkrachten van de Steinerschool bereid zouden zijn ook volgens de ‘anti-autoritaire’ principes van Summerhill te handelen. Het is niet zo dat dit voor een leerkracht enkel negatieve gevolgen zou hebben (lessen waar soms niemand bij komt opdagen). Gegeven het feit dat op Summerhill het aspect ‘de klas in de hand houden’ voor een leerkracht niet van toepassing is (‘tuchtkwesies’ worden namelijk binnen de meeting behandeld), dient de leerkracht ook geen extra energie meer te steken in dit aspect van het lesgebeuren, buiten dan het aanbrengen van dergelijke kwesties in de meeting. De leerkracht kan zich dan ook wijden aan zijn eigenlijke taak, namelijk het aanbieden van de lesinhoud. Deze suggestie van een combinatie tussen het Steineronderwijs en Summerhill lijkt niet echt werkbaar op het eerste gezicht – gezien de grote verschillen. In ieder geval is het alvast een aardig gedachte-experiment.

Summerhill lijkt mij een soort fundament. Niet alleen voor een school, maar ook voor de hele maatschappij. In feite lijkt Summerhill véél meer op de huidige (op vrijheid en democratie) gebaseerde maatschappij zoals die in werkelijkheid is dan gelijk welke andere ‘moderne’ school. Is het niet raar, dat onze maatschappij, die voortkomt uit de idealen van de Franse Revolutie (waarin vrijheid, gelijkheid en broederschap centraal staan) in haar scholen diezelfde vrijheid voor de kinderen niet aanraakbaar maakt? Hoe kan je verwachten dat mensen opgroeien tot vrije en respectvolle burgers als je de kinderen niet de mogelijkheid geeft in die sfeer te groeien?! Dat begrijp ik niet! De mogelijkheid die Summerhill aan kinderen biedt om vrij en gelijkwaardig op te groeien en daarbij hun eigen menselijkheid geheel te omarmen lijkt me daarom een veel beter fundament om uiteindelijk mee terecht te komen in de huidige (westerse) maatschappij waar het maken van eigen keuzes (vrijheid) en de gelijkwaardigheid tussen de verschillende burgers zo centraal staan. Uiteindelijk moeten we allemaal eigen keuzes maken, in functie van ons eigen welzijn en geluk. Als je niet gradueel in de vrijheid en een gevoel van gelijkwaardigheid hebt kunnen groeien, maar steeds de aanwijzingen van leraren hebt gevolgd en daarmee het vermogen om eigen keuzes te maken en er van te leren bent verleerd, is het erg moeilijk om op je 18de, wanneer je officieel meerderjarig bent, wel al die keuzes te maken die dan plots van een leerling verwacht worden. Overigens wordt de gelijkwaardigheid van de verschillende burgers in onze maatschappij en wereld in de praktijk vaak genegeerd. Gelijkwaardigheid krijg je namelijk niet maar moet je opeisen. In de westerse ‘kapitalistische’ maatschappij blijft ‘vrijheid’ daarom vaak genoeg een excuus voor de uitbuiting en exploitatie van mensen, die niet voldoende assertief voor hun rechten kunnen opkomen. In die context valt op wat voor een anachronisme in feite ons schoolsysteem is (hiërarchisch opgebouwd en op dwang en verplichting gebaseerd) als je dit vergelijkt met de verlichte basis van onze maatschappij in het algemeen. Het lijkt er op dat ons onderwijs, zoals het nu georganiseerd wordt, die basis eerder ondermijnt en dat Summerhill, waar deze waarden wel centraal staan, de verlichte basis van onze maatschappij/samenleving ook echt een hart geeft. Ik weet niet wat er zou gebeuren als de Summerhill-principes breder zouden worden toegepast; het lijkt er in elk geval op dat mensen die van Summerhill komen zich niet de kaas van het brood laten eten en dat ook omgekeerd, niet bij anderen willen doen. Op Summerhill nemen kinderen verantwoordelijkheid op voor hun geluk en leren ze dat ook zo te doen dat het niet ten koste gaat van anderen. Of zoals Bill, mijn gastheer in Leiston het formuleerde toen ik hem vroeg wat hij vond van Summerhill: ‘De oud-leerlingen van Summerhill blinken niet noodzakelijk uit in academische prestaties (het kán wel) maar ze groeien op tot well rounded citizens’.

Toen ik tegen een boksbal begon te slaan was het effect dat ik soms erg hard en slecht gericht sloeg en daarbij dan mijn polsen bezeerde. Vooral mijn linker leek daar erg gevoelig! Ook werd ik er moe van en kreeg ik nog dagen later last van spierpijn. Zo bleek dat mijn woede bleef bestaan, maar het uiten ervan zich gedeeltelijk tegen me keerde… Ik zag in dat dit niet de goeie manier kon zijn. Tegelijk bracht deze woede me in contact met een energie, een energie waar ik zo van gedroomd had! Ik wist dat die er was, want er zijn periodes in mijn leven geweest dat ik me erg zelfzeker en onoverwinnelijk voelde, maar doorheen de jaren was ik het contact daarmee verloren. Op een uitrustwandelingetje na een sessie op de boksbal kreeg ik de ervaring alsof ik een soort cirkel, in feite een doorzichtige maar metaalachtig flinterdunne bol om me heen had, met een straal van ongeveer twee meter. Well rounded?! Ik had het gevoel dat ik de ‘deuken’ begon te zien in deze bol. Well rounded, het betekent dat deze grenzen goed zijn. ‘Ik sla de deuken uit mijn leven’, schreef ik op facebook. Het is godverdomme klote rotzooi…

De zee

De dag na Summerhill had ik nog tot de middag tijd voor ik zou vertrekken. Ik wilde een wandeling maken in de omgeving en vroeg een kaart aan Bill, mijn gastheer. Op die kaart bleek dat de zee veel dichter bij was dan ik gedacht had. Vlakbij!

De zee! Ik besloot er meteen naar toe te gaan…

Na ongeveer anderhalve mijl was ik er. Ik passeerde een indrukwekkende kerncentrale, met een halve bol boven de reactor, alsof het een sterrenwacht was. Een klein weggetje, naast een vakantiepark, voerde me naar de cliffs. Voor ik het verwachtte was ze er: de zee! Mijn hart sprong op in een boogje en een tijd lang was ik dronken van vreugde. Ik kon niets anders dan opgaan in haar golven…

Op de plaats waar ik was is de kust blijkbaar bezaaid met keien. De mooiste keien die ik zag! Elke kei was weer anders en er waren er hele grote, mooi afgeronde en kleintjes, met afgebroken hoeken. Geen enkele steen was perfect. En toch was elke kei een wereld in zichzelf. Ik filosofeerde dat elke kei als een mens is en dat de verscheidenheid van alle keien misschien te vergelijken is met de verscheidenheid van alle mensen. Ik raapte sommige keien op. De mooiste behield ik. Eén mooie, bijna doorzichtige geheimzinnig oranje stralend steentje deed me denken aan een edelsteen waar ik vroeger nogal aan gehecht was en die ik bij mijn geboorte van een tante gekregen had. Helaas was ik hem kwijtgeraakt. Ooit heb ik van een jongen die naar mijn prutsatelier kwam een substituut gekregen, dat echter nooit heeft voldaan. Ik sloot hem in mijn hand. Een steen teruggevonden…

Daarna waadde ik een tijdje door de zee en ging vervolgens zitten op het ‘kei-strand’. Ik groef mijn blote voeten in in de koude keien en gedachteloos verzonk ik voor uren in de golven van de zee!

Gelijkaardige posts:

• Zelfwaardering en een leuke collage!
• De jongen die zich verschool
• Broederschap
• Een nieuw begin
• Op naar een gezonde economie! – deel II

Laatst zag ik een filmpje met multimiljonair en ‘weldoener’ Jacob Gelt Dekker. Die man is inspirerend! Hij weet perfect wat zijn drijfveren zijn om te doen wat hij doet. Is brutaal eerlijk met zichzelf! En wordt daar niet cynisch onder, maar begint juist nog meer te geloven in het leven. Hij heeft twee keer kanker overwonnen en op dit moment leeft hij er mee als met een chronische aandoening. Hij is één van die mensen waar ik het gevoel bij krijg dat ik moeilijk kan zeggen of hij nu ‘goed’ of ‘slecht’ is, dat wil zeggen, ik weet niet goed of ik van zo een man moet houden of er angst voor moet krijgen. “Tegen de superioriteit van een ander is maar één kruid gewassen – liefde”, zei ooit diezelfde Goethe!

In het volgende filmpje dat ik zag praatte hij over ‘het einde der tijden’ met Antoine Bodart, een bekende Jesuiet. Wat mij trof was dat hij hier met zoveel vanzelfsprekendheid brengt dat ‘rationele mensen’ lachen met de idee van een ‘einde der tijden’. Het klinkt een beetje raar dat ik daar ook in zou geloven. Want zijn we niet volwassen geworden, voorbij het bijgeloof en de apocalyptische beelden?

Toch kan ik dat nog niet echt zeggen. In mij sluimerde die gedachte als een onbewuste muis die knaagde aan mijn wortels. Uiteraard gaat het dan niet over het einde der tijden. Maar bv. over het einde van de aarde. Ik herinner mij een situatie als 10-jarige jongen dat een vriend tegen mij zei dat als de mensheid zo door zou gaan met het vervuilen van de aarde, die over 30 jaar vergaan zou zijn. (De milieubeweging was toen nog niet zo groot, maar wij als tienjarige jongetjes waren daar wel mee bezig!) Een panische angst overviel mij toen. Ik rekende kort uit dat ik dan ongeveer 40 zou zijn, en wetende dat dit nog piepjong is, vreesde ik al voor mijn leven, hoewel het nog maar pas was begonnen. Aan de andere mensen dacht ik nog niet eens! Hoe egoïstisch is een kind!

Maar ik was dus vatbaar voor die angst van een einde der tijden. Een ander symptoom van die angst is mijn gevoel van verplichting, de wereld te moeten redden. Of veranderen. Op grote schaal belangrijke veranderingen door te voeren. Dergelijke vragen gingen bij mij gepaard met de vraag naar macht. Moeten er machtige mensen komen, die tegelijk ‘goed’ zijn, om de wereld voor ons te redden? Moet ik zo een machtig iemand worden? Of zou dat ook niet de ‘redding’ zijn, aangezien die ene man (of vrouw) dan alle touwtjes in handen zou hebben, wat misschien wel zou resulteren in een ‘goed’ resultaat, maar tegelijk ook de vrijheid van het individu zou ontkennen? Obama heeft al veel aan krediet ingeboet, maar bij zijn verkiezingscampagne stelden heel veel mensen hoop in zijn idealistische woorden – ook ikzelf was één daarvan! Maar er zijn ook andere geluiden, al van in het begin, die zowel tegen Obama als tegen Bush waren omdat ze niet geloven in iemand die ons komt redden. De Amerikaanse psycholoog Nathaniël Branden bijvoorbeeld poogt zijn cliënten te doen inzien: “Er komt niemand”, en dat betekent: “Als je iets wil moet je er zelf initiatief voor nemen, want er zal niemand anders dat voor jou doen”. Dat kan werken als een angstaanjagende gedachte: “Als ik iets wil, moet ik er zelf voor zorgen – er zal niemand het initiatief nemen in mijn plaats om te bereiken voor mij wat ik verlang. Ik ben zelf de enige die voor mijn eigen verlangens in kan staan!” Maar het is tegelijk ook een bevrijdende gedachte als ik besef dat deze verantwoordelijkheid voor mijn eigen verlangens ook gepaard gaat met de omstandigheid dat niemand het recht heeft te oordelen over wat ik al dan niet bereikt heb, behalve ikzelf! Het besef dat het dan ook mogelijk is eenvoudig vriendelijk te zijn voor mezelf, mezelf niet te straffen maar te helpen en te ondersteunen bij het bereiken van wat ik verlang – als was ik mijn eigen beste vriend, maakt dat die zelfverantwoordelijkheid niets angstaanjagends meer heeft, maar een zee van liefde betekent. Ik maak ‘fouten’. Maar er is niemand die mij die zal aanrekenen. Ikzelf ook niet.

En nu is de tijd dus mijn bondgenoot. Hoewel het moeilijk is, probeer ik niet meer in één orgastisch ogenblik mijn hele leven te proppen. Alles wat ik wil doen, tegelijk te doen! Mezelf steeds helemaal bloot te geven…

Dat betekent ook aanvaarden dat er altijd losse eindjes zullen zijn. Onaffe dingen. “De dingen afmaken die je begonnen bent” is een hele tijd zo’n beetje een principe van me geweest. En als spiegelbeeld daarvan ook de angst om iets dat onaf is, of om iets dat ‘fouten’ vertoont, te delen. Die tijd is dus voorbij. Het is mooier – en relaxter – te leven met het vertrouwen dat er helemaal geen einde der tijden is, geen einde van het leven, geen einde aan ons bewustzijn! Daarentegen een rijkdom aan tijd, bewustzijn, leven. Niet meer alles proberen te doen op één moment, maar leven van moment naar moment, in een flow. Dit uitleggen van mezelf in de tijd, voelt een beetje als dansen.

Gelijkaardige posts:

• Een nieuw begin
• Gevoelens
• Een kleine episode met sneeuwklokjes!
• 30-Dagen proef Raw Food dieet: dag 1
• Lieve lezer,

Ooit was ik bij een heel wijze life-coach en die vertelde mij dat verdriet betekent dat je niet op je eigen verlangens bent gericht. En verdriet had ik. Diep verdriet. En zijn boodschap aan mij was dan ook dat ik in het leven feitelijk niet op mijn ware verlangens was gericht.

Er zijn weinig gevoelens waar ik zo van kan genieten, waar ik zo vredig van kan worden, waar ik zo intens door vervuld kan zijn als de gevoelens van verdriet die ik van tijd tot tijd ervaar.

Dat lijkt een contradictie met het bovenstaande, maar wat verdriet met mij doet is: het geeft mij het gevoel dat ik dichter bij mezelf kom, misschien wel dichter bij wat ik ECHT verlang. Oh jee, die ‘echt’, ja, dat is een harde! (Mensen die het gevoel kennen zullen mij begrijpen.)

In feite is het verdriet een ‘time out’-gevoel. Het overspoelt mij. Het is als een warme zee die haar liefdevolle golven om me heen laat kabbelen.

Maar ‘time-out’ betekent dus time-out van wat? Waar geeft het verdriet me een vrijplaats voor? Het is een gevoel dat me zo overspoelt, zo meeneemt en dat zo urgent is, dat ik mij volledig gerechtigd voel mezelf even geheel time-out te geven van het hectische en ‘folly’ leven dat ik in stukken en brokken aan het leven ben. Het geeft mij de boodschap van: ‘Oooh, ga nu eens even zwaar in een zetel zitten en uithangen; van de zon genieten en even alles, maar dan ook alles wat je aan het doen bent en wat eigenlijk een afleiding lijkt te zijn van datgene wat je ten diepste verlangt, loslaten!’ Die missie van verdriet lijkt daarmee voor mij te zijn me dichter bij te brengen bij de eigenlijke kern, de diepere bron, de diepere tere en kwetsbare schat van echt, diep verlangen.

Ik zeg niet dat mijn leven geheel ‘folly’ is, integendeel, er zijn veel leuke kanten aan. Maar ergens gaat het toch voorbij aan iets dat ik ten diepste verlang en niet lijk te zien… Wat is het? In mijn gevoel van verdriet, diep binnenin, lijkt het te zitten. Als ik daar zou kijken, zou ik het zien.

Als jij verdriet in je leven ervaart, kun je dus in de kern daarvan misschien vinden wat je echt verlangt. En het verdriet lijkt dan een gevolg te zijn van al die dingen die je gedaan hebt en die aan dit verlangen voorbij zijn gegaan. Die het ontkend hebben… Die het – bijna – hebben vernietigd.

Maar gelukkig kan verlangen niet vernietigd worden. Gelukkig is er nog die boodschapper. Het verdriet die mij op liefdevolle toon komt zeggen: ‘Wie je ook bent (vul je eigen naam hier in), jij bent in feite dit vergeten! (Zelf in te vullen wat ‘dit’ betekent voor jou.)’

Voor mij, ik weet nog niet wat er in die kern werkelijk zit. Ik durf nog niet goed te kijken. Maar de mantel van het verdriet komt als een boodschapper op mij af en wijst mij op mijn hart. Mijn hart zal mij tonen wat ik echt verlang. De missie van mijn verdriet is mij te wijzen op wat ik verloren heb… Op wat ik nooit bezeten heb! Op wat ik van het leven met heel mijn hart en liefde verlang…

Verdriet, in zijn zachte vorm, niet in zijn pijnlijke, schrijnende, is een boodschapper die ik graag ontvang! Ik hou van hem…

Op een gegeven moment zal hij terug wegrijden. Op zijn witte paard. En het aan mij overlaten te bedenken, wat ik kan DOEN om mijn ware verlangens waar te maken. Ik weet ze wel. Hij heeft ze mij getoond.

Maar verdriet heeft dus een missie. Zo zie ik het nu. En als jij verdriet in je leven ervaart, alsjeblieft, doe jezelf dan een plezier en zoek, in de pijn, naar het verlangen!

Gelijkaardige posts:

• Het Hart
• Een nieuw begin
• Gevoelens
• Lieve lezer,
• Het idee dat er niet genoeg tijd is