De naïviteit van een fysicus
Onlangs zag ik een aandoenlijk en schoon-wreed stukje televisie. Lieven Scheire, mediawatcher van de week, stelde in de zevende dag zijn top tv-momenten van de week voor. Daaronder een deeltje uit een reportage over de huidige leegstand van woningen in Spanje. Hij vermeldde er bij dat hij dit, als exacte wetenschapper, ‘nog gekker vond’ dan hij het ook als mens al vond.
Een architect legde uit dat er momenteel in Spanje nieuwbouw woningen (en andere gebouwen) leeg staan en verkrotten omdat er geen kopers zijn die deze woningen kunnen betalen. Nochtans zijn er in Spanje wel degelijk mensen die een woning nodig hebben en die dus deze woningen zouden kunnen gebruiken. Dat ‘zouden kunnen’ is daarbij het gekke, want het betekent dat de woningen toch gewoon blijven leegstaan en wellicht nooit zullen verkocht worden.
Een gekke situatie
Na vertoning van het fragment vroeg Indra Dewitte van de zevende dag aan Scheire waarom hij dit als exacte wetenschapper nu precies nog eens extra gek vond. Zijn antwoord was opmerkelijk.
Voor een exacte wetenschapper – fysica, in zijn geval – geldt eigenlijk enkel dit: als er, aan de ene kant, van een bepaald goed een bepaalde hoeveelheid is (bijvoorbeeld een bepaalde hoeveelheid huizen) en, aan de andere kant, een bepaald aantal mensen die dit goed nodig hebben, dan zijn er fysisch gezien eigenlijk maar drie mogelijke situaties denkbaar:
- Er is te weinig,
- er is net genoeg of
- er is te veel
van het goed aanwezig, gemeten aan het aantal mensen die het goed nodig hebben.
Wanneer we dit toepassen op de situatie van de woningen in Spanje, dan betekent dit dat eigenlijk enkel de volgende drie situaties mogelijk zijn:
- Sommige mensen hebben een woning , andere daarentegen niet – er zijn dus te weinig woningen voorhanden,
- iedereen die een woning nodig heeft, heeft ook een woning (uiteraard van voldoende kwaliteit) – dan zijn er dus net genoeg woningen voorhanden,
- Iedereen heeft een woning en er staan bovendien nog woningen leeg – dan zijn er dus te veel woningen voorhanden.
Als we dit bekijken dan zien we dat er van deze drie mogelijke situaties, maar één situatie is waarbij er woningen leeg staan. Dit is bovendien niet een situatie waarbij er tegelijkertijd nog mensen zijn die een woning nodig hebben. Toch is dat momenteel de situatie in Spanje, want (a) niet iedereen heeft een woning (van voldoende kwaliteit) terwijl er (b) woningen (van goede kwaliteit) leeg staan. Daarom is dit ‘nog gekker’ voor een fysicus dan dit sowieso al is, zoals Scheire zegt. Vanuit fysisch standpunt bekeken is de huidige situatie namelijk helemaal niet mogelijk!
Fysica én filosofie
En nu komt het aandoenlijke. Scheire zei: “Stel dat er plotseling een komeet inslaat die een hele hoop fabrieken wereldwijd zou vernietigen, dan kan ik het, als fysicus, begrijpen dat daardoor ook de productie zou verminderen en dus onze welvaart. [Die laatste gevolgtrekking durf ik te betwijfelen, maar, enfin... Dat is een opmerking mijnerzijds.] Dat nu echter, bij gelijk blijvende, fysische productiecapaciteit enkel en alleen omwille van het geldspelletje plots onze welvaart vermindert, daarmee heb ik het, als fysicus, moeilijk”. Met andere woorden: als de goederen er zijn, waarom is het dan zo dat we er plots met z’n allen, enkel en alleen door het geldspelletje, minder van kunnen genieten? Voor een fysicus is dat in feite onbegrijpelijk!
Zelf vind ik dit als mens ook best een gekke situatie. Maar als filosoof, ook al is het waar dat ik als filosoof over alles verwonderd zou moeten zijn, verbaast mij dit eigenlijk niet (echt meer). Het geldspelletje, waar Scheire het over heeft, heeft te maken met onze menselijke psyche. Kijk maar naar de beurs, die ook allesbehalve rationeel fluctueert. Ik ben daarbij geneigd te denken dat dit spel met het geld een uitdrukking is van een zeer diep geworteld en irrationeel verlangen tot zelfbehoud dat iedereen kenmerkt en dat kan leiden tot situaties als die in Spanje. Deze hele bovenbouw, die 100% psychisch is, wordt door de fysicus uiteraard niet gezien, maar vanuit de menswetenschappen gezien is dit een gegeven – en een vraag! – dat net zo sterk in acht moet worden genomen als de wetten van de natuur (en ontdekt door de fysica), die Lieven Scheire aanhaalt.
Het einde van de ‘grote verhalen’
Dat deze bovenbouw onoverkomelijk is blijkt uit de lotgevallen van het communisme. De communisten maakten namelijk een gelijkaardige redenering als Scheire door er van uit te gaan dat men voor een rechtvaardige maatschappij eerst (1) een inventaris moet maken van de behoeften, dan (2) de invulling van deze behoeften collectief en centraal gestuurd moet produceren waarna vervolgens (3) het er enkel nog op aan komt iedereen gratis dat te geven wat hij of zij nodig heeft. Het geldspelletje wilden de communisten daarmee dus afschaffen en inderdaad was dit in eerste instantie ook Lenin zijn plan (een plan dat hij echter al vrij snel weer moest intrekken). Ook de religie, die toch op zijn minst ook een psychisch fenomeen is, wilden de communisten daarbij ook afschaffen. En de vrijheid van meningsuiting, persoonlijke privicy en ga zo maar door… Het lijkt er op dat die mensen alles wat exclusief tot het psychische leven van de mens behoort wilden beknotten. Ook kunst mocht alleen maar als het in dienst stond van de officiële propaganda.
Wat de communisten met hun maatschappijmodel enkel bereikt hebben is dat op een nog monsterlijker manier de achterliggende egoistische psychologie van de mens zich heeft doen gelden dan nu ook het geval lijkt te zijn, met het ‘geldspelletje’. We kennen allemaal de gruwelen van de totalitaire, Stalinistische maatschappij. Ook al staat dit ver van Scheires bedenking, het blijft desondanks naief, zij het een interessant gedachte experiment, om heel onze psyche buiten beschouwing te willen laten.
Aanzet tot inzicht in onszelf én liefde voor onszelf
Het lijkt een open deur, maar: je kan de maatschappij niet begrijpen met fysica alleen. Een geïntegreerde benadering van fysica en psychologie, op zijn minst, kan wellicht eerder inzicht geven in dit wonderlijke gedrag van de mens, ons gedrag! Binnen de zogenaamde menswetenschappen (econonomie, sociologie, psychologie, filosofie, …) zoekt men een dergelijk inzicht. Daarbij zie ik deze wetenschappen (nog) als zoektochten, omdat ze (nog) niet, zoals de fysica, op vaste grond gestoten zijn, dat wil zeggen op wetmatigheden die zonder meer blijken te gelden – wat misschien ook niet nodig is, de mens is per slot van rekening geen machine!
Ook al ben ik geneigd te denken dat er in de mens een egoistische grondtoon aanwezig is, toch denk ik niet dat dit per se moet leiden tot wreedheden of tot onrechtvaardigheden zoals nu onder andere in Griekenland en Spanje te zien is. Dit egoïsme is namelijk niet slecht, maar wij mensen weten gewoon nog niet echt goed wie precies wij zijn en dus wat onze behoeften allemaal omvatten (daar is de communistische visie al de mist in gegaan: te denken dat de menselijke behoeften van tevoren in kaart gebracht kunnen worden). Nog maar al te vaak reduceren we onszelf tot een gedeelte van onszelf, waardoor andere gedeelten die minstens zo belangrijk zijn, onderdrukt worden. We staan dus voor een proces van bewustwording…
Oplossing voor een diepe frustratie…
Uiteraard denk ik dat Lieven Scheire dit allemaal goed bedoelt (kun jij je voorstellen dat Lieven Scheire iets ooit niet goed zou bedoelen? 
). Ik ben ook blij dat hij het woord ‘geldspelletje’ heeft gebruikt, want dat herkende ik.
Tegelijkertijd heeft zijn opmerking me ook aan het denken gezet en voorgoed doen beseffen dat, zoals de fysicus doet, het onaanvaardbaar is de maatschappij te willen bekijken zonder rekening te willen houden met onze ziel. Ook als dit psychische in ons er nu nog vaak voor zorgt dat we geconfronteerd worden met situaties in onze maatschappij waarbij we met z’n allen moeten kotsen (zoals in Griekenland en Spanje), dan kan de oplossing er niet in bestaan dat gedeelte van de mens dan maar te amputeren. We moeten het begrijpen, we moeten ons meer en meer inleven in onszelf, we must wrap our head around this en op die manier pogen, de situaties die ons nu zo frustreren, van binnenuit aan te gaan. Het gedachte experiment van Scheire, zoals ik het maar zal noemen, toont voor mij te duidelijk aan dat eerder dit een weg met toekomst is…
Hoe onbegrijpelijk, hoe irrationeel, hoe wreed onze psyche soms ongetwijfelkd ook is, ik denk dat we hier achter moeten zien te komen én dat we dit kunnen. Enfin, ik wil héél, héél graag in een maatschappij leven, waarin iederéén leven kan en waarin mensen elkaar het leven gunnen, in plaats van elkaar – nu middels een geldspelletje - figuurlijk, maar misschien toch ook niet zo héél figuurlijk, naar de keel te staan!
Waartoe een stukje op tv met de naïeve – da’s een compliment hé kijk van een fysicus allemaal niet kan leiden…
